Van asfaltdiligences en gastrams

Een overzicht van alle niet-verwezenlijkte tramplannen in Haarlem is eigenlijk maar saai.

Een gastram waarmee rond Amsterdam is geëxperimenteerd. Foto: W. Meischke-Smith/collectie Tim Castricum

Een gastram waarmee rond Amsterdam is geëxperimenteerd. Foto: W. Meischke-Smith/collectie Tim Castricum

Het zijn voorstellen van mannen wier namen allang zijn vergeten, namens trammaatschappijen die er nooit zijn gekomen en zijn afgewezen om redenen die er allang niet meer toe doen. Dus wie kan het wat schelen? Maar een paar plannen springen er uit. Die zijn zo afwijkend dat het wel weer leuk wordt.

In 1844, ver voor de eerste tramrit in Nederland dus, diende Cornelis Soetens, een fabrikant van dakbedekking uit Den Haag, een plan in voor een diligencedienst op asfalt. Zijn rijtuigen zouden geen aanvulling op, maar een vervanging ván de toen net vijf jaar oude spoorwegen moeten zijn. De asfaltwegen waren volgens hem veel eenvoudiger aan te leggen dan spoorlijnen – die in die periode maar moeizaam van de grond kwamen – en boden veel meer comfort dan de gebruikelijke diligencediensten. Volgens Soetens hoefde niet het hele wegdek geasfalteerd worden: twee stroken die net breed genoeg waren voor de wielen van de wagens zouden voldoende zijn.

Een van de trajecten die hij op het oog had, als onderdeel van een landelijk netwerk, was een verbinding tussen Amsterdam en Haarlem. Hij beloofde zijn investeerders buitengewoon comfortabele rijtuigen – veel beter dan het toen nog wat schokkerige materieel van de spoorwegen. De diligences zouden in 45 minuten tussen de beide plaatsen rijden en zouden dat bovendien 17 tot 18 keer per dag doen. De trein reed toen nog maar vier of vijf keer per dag op en neer.

Zijn plannen leidden in Haarlem en omgeving tot intensieve debatten. Het plan was dus niet bij voorbaat kansloos. Maar rond 1849 was wel duidelijk dat de trein het pleit had gewonnen en dat de asfaltstroken er niet zouden komen. Soetens was zijn tijd eigenlijk veel te ver vooruit. De asfaltstroken zijn, met een beetje goede wil, te vergelijken met de huidige rijkswegen. Maar die zouden pas een kleine eeuw later van de tekentafel komen.

Een ander bijzonder plan was de tram van de Haarlemmer C.J. van Vassen en de Zoeterwoudenaar J. Korevaar. De beide heren hadden in 1897 een plan ingediend voor twee tramlijnen, één van het station, via Jansweg, Parklaan en Nassaulaan naar de Raamvest – een noord-zuidlijn dus – en één van het station via Jansstraat en Grote Markt naar de Zijlweg – een oost-westroute die helemaal moest doorlopen tot Overveen, Bloemendaal en zelfs Velsen. Tot zover nog niets bijzonders. De manier van voortbewegen was dat wel: het zou geen paarden-, stoom- of elektrische tram zijn, maar een gastram.

In onder meer Maastricht reden dit soort rijtuigen. De energiebron was samengeperste lucht, die onder hoge druk een motor aandreef. Een groot succes bleek het daar niet. De wagens waren slecht gemaakt, waardoor ze al schokkend de rails letterlijk uit elkaar trilden. Bovendien waren passagierscompartiment en locomotief in één en hetzelfde rijtuig onder gebracht, waardoor reizigers voortdurend in de stank van smeerolie zaten. Maar het belangrijkste nog: de actieradius en de snelheid waren beperkt. De snelheid was zelden meer dan twaalf en meestal niet meer dan zes kilometer per uur. De reizigers konden net zo goed gaan lopen, en als de tram niet snel genoeg was bijgevuld, moesten ze dat ook inderdaad doen.

In Blackpool reed in die tijd nog een andere variant rond, waarbij stadsgas, onder hoge druk opgeslagen in een tank, in een Otto-gasmotor werd verbrand. Ook deze trams zijn uiteindelijk geen succes gebleken. In Haarlem had de gastram in elk geval geen schijn van kans. Het stadsbestuur wees de aanvraag af omdat die andere plannen te veel in de wielen zou rijden. Althans, dat was de officiële verklaring. Wellicht waren ze ook wat huiverig voor die hoge-druktanks in hun binnenstad, maar daar lieten ze zich verder niet over uit.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s