‘Laat maar zitten’

Dat was het voordeel van kaartverkoop in de tram: een beetje vriendelijke en behulpzame conducteur kon zijn salaris aardig aanvullen met fooitjes.

Een eenmanswagen waarbij de wagenvoerder ook de conducteur was. Foto: collectie Stichting Historisch Genootschap De Blauwe Tram

Een eenmanswagen waarbij de wagenvoerder ook de conducteur was. Foto: collectie Stichting Historisch Genootschap De Blauwe Tram

Zeker als de prijs van de vervoersbiljetten uit niet-ronde bedragen bestond, was de kans groot dat hij een paar centen wisselgeld in zijn zak kon steken. En als ze het niet direct kregen, waren er geregeld meelevende tramreizigers die via kranten opriepen om geld in te zamelen en dat via de tramdirectie door te sluizen aan de arme conducteurs. Zoals in de ‘barre winter’ van 1891 toen een ‘getrouw lezer’ opriep om de nieuwjaarsfooien aan hen te schenken, ‘vooral nu sommigen van hen ziek zijn geworden door de felle kou waaraan ze dagelijks zijn blootgesteld.’

Ruim zeventien jaar later waren reizigers om een aantal redenen wat minder goedgeefs. De ESM en de ENET hadden net hun tarieven verhoogd – meestal een beproefd recept om mensen veel meer aan hun wisselgeld te laten hechten. Bovendien maakten steeds meer reizigers gebruik van tienrittenkaarten. Als ze zo’n boekje kochten, kon er bij de meesten nog wel een fooitje af, maar de volgende negen keren reisden ze zonder dat ze in de verleiding kwamen de conducteur te gedenken. En alsof het allemaal nog niet erg genoeg was, had de ENET de prijs van retourtjes voor de Ceintuurbaan op tien cent gezet, zodat mensen netjes gepast konden betalen.

Conducteurs klaagden dat hun inkomen behoorlijk was verminderd. Volgens één van hen scheelde het hem al gauw een gulden per week. De ENET- en ESM-conducteurs schreven daarom in oktober 1908 een vergadering uit om de problemen te bespreken en gezamenlijk een loonsverhoging te eisen. Ook hier bleven ze met lege handen staan, want de directie had hun loon in korte tijd al twee keer verhoogd en vond het nu wel mooi zo.

Tien jaar later was er in Haarlem zelfs sprake van een heuse ‘fooienkwestie’. De Haarlemse gemeenteraad wilde dit soort extraatjes afschaffen. Het paste volgens haar niet meer bij de tijd. Bovendien kregen andere mensen in een dienstverlenende functie, zoals gemeentepersoneel, ook geen fooien meer. Om de tramconducteurs te compenseren eiste de raad dat ze dezelfde beloning zouden krijgen als de wagenbestuurders.

Dat leidde tot nogal wat gesteggel, De Ned. R.K. Bond van Spoor- en Tramwegpersoneel ‘St. Raphael’ vond het hele plan veel te kort door de bocht. De gemeenteraad kon wel van alles willen, maar ze moest eerst maar eens overeenstemming zien te bereiken met de tramdirecties. En met de personeelsleden. ‘Want hoe die over de afschaffing denken, horen we nooit. Het zou ons niet verwonderen dat zij de fooien juist willen houden.’

Na de ‘Nachten van de trammannen’ in 1919, waarbij de vakbonden met massale nachtelijke bijeenkomsten in Haarlem – en met verwijzing naar de acties die in andere steden – aanzienlijk beter arbeidsvoorwaarden afdwongen, nam het belang van de fooien geleidelijk af. De gelijkschakeling tussen conducteurs en wagenbestuurders kwam er jaren later op enkele lijnen vanzelf, met de invoering van de eenmanswagens. Dat waren trams waarbij de bestuurder tegelijkertijd ook conducteur was. Dan kon de wagenvoerder eindelijk ook eens een extraatje opstrijken. Directeur Burgersdijk, die nooit om een kwinkslag verlegen zat, riep het publiek op daar terughoudend mee te zijn. De bestuurder annex conducteur had het al druk genoeg. De beleefde tik tegen de pet, elke keer als hij een fooi kreeg, dat hield alleen maar op.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s