Klassenstrijd, een witte vlag en de bengels van de burgemeester

Wie verre reizen maakt, kan veel verhalen. Maar een rondje door de regio levert vaak ook al heel wat vermeldenswaardigs op.

De gemoedelijke stoomtram. Foto: collectie Stichting Historisch Genootschap De Blauwe Tram

De gemoedelijke stoomtram. Foto: collectie Stichting Historisch Genootschap De Blauwe Tram

Een kleine, absoluut onvolledige en zeer persoonlijke greep uit de Haarlemse tramgeschiedenis.

De adel had het af en toe moeilijk met de komst van moderne vervoermiddelen in de stad. Waar zij tot dan toe heerlijk kon imponeren met haar equipages, koetsen en rijtuigen, verscheen het gewone volk nu ook opeens met allerlei groot uitgevallen wagens op straat. In 1886 besloot een, zoals Haarlems Dagblad het omschrijft, ‘adellijk jongmens’ het gepeupel op zijn plaats te wijzen. Hij weigerde in de Barteljorisstraat uit te wijken voor een tegemoetkomende tram en eiste dat die achteruit ging en de weg vrij maakte voor hém.

Toen de trambestuurder op zijn plaats bleef staan, begon de adellijke jongeman te tieren en te vloeken. De inmiddels toegesnelde politie probeerde het ‘jongmens’ over te halen opzij te gaan, maar ook die kreeg de wind van voren, zeker toen één van de agenten aanstalten maakte de teugels van het adellijke rijtuig aan te raken. Uiteindelijk moest de jongeman opgeven, waarna hij de andere dag in de krant nog een schop na kreeg over zijn ergerlijke en ‘zeer aristocratische’ gedrag. Hij had overigens geluk dat hij tegenover de paardentram stond. De elektrische tram zou dertien jaar later ongetwijfeld met aanzienlijk meer overtuigingskracht korte metten hebben gemaakt met deze klassenstrijd.

Heel wat gemoedelijker ging het er aan toe op de stoomtram tussen Haarlem en Leiden. Een oud-conducteur haalde in 1926 herinneringen op aan de ‘koffiemolen’ die reizigers desgewenst – en indien mogelijk – voor de deur van hun huis afleverde. De conducteur was behalve kaartenverkoper ook ‘levende brief’. Voor een groot aantal mensen was hij de snelste manier om een boodschap van de ene plaats naar de andere over te brengen. Zo mocht hij een vrouw in één van de dorpen langs de trambaan vertellen dat ze grootmoeder was geworden. ,,Nog nooit ben ik met zo’n blijdschap ontvangen’’, herinnerde de man zich zo veel jaren later.

Hij was ook een reizende opvoeder, die optrad zonder aanziens des persoons. Twee zonen van een burgemeester bezorgden hem voortdurend overlast in de tram. Toen hij hoorde dat ze bij wijze van weddenschap zouden proberen wie als laatste voor de locomotief kon wegspringen, was hij het zat en zette ze het rijtuig uit. Een dag later kwam de burgemeester bij hem langs en vroeg op barse toon waarom hij zijn twee jongens uit de tram had verwijderd. De conducteur antwoordde: ‘Als u ze aan gruzelementen wil thuisgebracht zien, moet u het maar zeggen, maar als het kan steek ik er toch een stokje voor.’ Waarna de burgemeester, toen hij eenmaal de juiste toedracht had gehoord, naar huis draafde om ‘de bengels een pak ransel te geven.’

Ook als grote groepen reizigers zich niet gedroegen, voedde de trammaatschappij ze met alle liefde op. Om een einde te maken aan het eindeloze gedrang op drukke haltes, en om te voorkomen dat louter het recht van de sterksten gold, voerde de ENET in 1922 het ‘queue maken’ in. Op het beginpunt van de lijn Bloemendaal-Haarlem stond een beambte van de trammaatschappij uitnodigend met een kaartje te zwaaien. Dat was de plaatsbewijzenverkoper, die er meteen op toe zag dat de reizigers zich in een nette rij opstelden en efficiënt één voor één de tram in stapten. Op die plek ging het inderdaad beter, maar of het publiek veel van het goede voorbeeld had opgestoken, is de vraag. Op alle andere haltes stonden geen beambten, en daar was het nog steeds ouderwets dringen geblazen.

Ook voor de trammaatschappijen zelf golden regels. En als ze zich er niet aan hielden, kon de overheid heel streng zijn. In 1896 stond een van de topmannen van de NZHSTM, ingenieur-administrateur L. Immink, voor de rechter omdat er een locomotief in Hillegom de remise was ingereden zonder dat er een man met een witte vlag voorop liep. De boete waartoe de rechtbank in Haarlem hem veroordeelde, zal hem tot nadenken hebben gestemd: één gulden, te vervangen door één dag hechtenis.

Af en toe overdreven de maatschappijen ook een beetje met hun veiligheidsgedoe. In een rechtszaak in januari 1940 mopperde de kantonrechter dat trambestuurders door hun onophoudelijk gebel de overige verkeersdeelnemers zo zenuwachtig maakten, dat er gevaarlijke situaties ontstonden. Laakbaar gedrag, vond hij dat. En er zijn in de Haarlemse tramgeschiedenis wel wat voorbeelden te vinden die zijn gelijk aantonen. In 1899 was een tram van de ENET op de hoek van de Zijlstraat en de Kinderhuisvest bovenop de tramomnibus geknald. De bestuurders hadden elkaar niet horen aankomen omdat ze allebei keihard aan het bellen waren. Een paar jaar later gebeurde bij de remise op de Leidsevaart een soortgelijk ongeluk. Een elektrische tram ramde een zandtram omdat de twee wagenvoerders opnieuw zo hard hun waarschuwingsbel hadden geluid, dat ze die van de ander niet hadden gehoord.

In de jaren 30 begonnen steeds meer mensen de toenemende herrie op straat zat te worden. En zo ontstond de Nederlandsche Bond tot bestrijding van de geluidshinder, ook wel Anti-Lawaaibond genoemd. In september 1938 ging een voorlopig werkcomité aan de slag om ook in Haarlem een afdeling van de bond op te richten. Haarlems Dagblad vroeg een van de leden of de stad een eigen, karakteristieke herrie had. Dat viel volgens het comitélid wel mee, maar als hij iets moest noemen, dan was het de tram. Ook hij wees naar de bellende bestuurders, die volgens hem veel te vaak en veel te hard op de waarschuwingsbel hengstten, meestal zonder dat er sprake was van enig gevaar. Daar ging de bond, zo waarschuwde hij, zeker wat aan doen.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s