In de Amsterdamse tram (1908)

De tram leeft nog altijd voort op papier en in tienduizend dingen. Maar wat voorgoed lijkt te zijn verdwenen, is de sfeer in de tram.

Foto: collectie Stichting Historisch Genootschap De Blauwe Tram

Foto: collectie Stichting Historisch Genootschap De Blauwe Tram

Lijkt, want in columns en rubrieken uit die tijd sijpelt soms iets van de gewone, dagelijkse indrukken door. Zoals in een ironische, maar daarom niet minder herkenbare bijdrage in de rubriek ‘Om ons heen’ in Haarlems Dagblad van 2 december 1908. Het woordgebruik heb ik zo veel mogelijk in tact gehouden. De spelling en de interpunctie zijn gemoderniseerd.

,,[..]Waardoor het komt, wil ik u gaan vertellen, maar sinds de ESM er is heeft de HSM weinig meer aan mij verdiend. Ik ga liever met de tram. Niet alleen omdat ze voor mijn woonhuis in het zuiden dichterbij is, maar ook om andere redenen. De tram is minder formeel. Een kaartje kopen aan een loket is onnodig. Door een hek gaan waar een controleur staat, hoeft niet. De trein langs lopen op zoek naar een half lege coupé, komt bij de tram vanzelf niet voor. Je stapt er maar in. Met dat kaartje komt de conducteur straks wel. Of – nog gemakkelijker – je hebt een tienrittenboekje en de man hoeft er maar één uit te scheuren.

’t Is waar, die tienrittenboekjes heeft de Hollandsche Spoor ook uitgegeven. Alleen schijnt in ons land een grote spoorwegmaatschappij geen tariefsverlaging te kunnen toestaan, of ze moet er kleine maatregelen aan verbinden. Als ik het navolgende niet gezien had met eigen ogen en gehoord had met eigen oren, zou ik het niet geloofd hebben.

Een reiziger is per Staatspoor in Amsterdam aangekomen en gaat door naar Haarlem. Hij heeft een tienrittenboekje en geeft dat bij het controleren in de wagens aan de conducteur.

De man kijkt bedenkelijk.

,,Heeft u dat niet laten controleren?’’

,,Nee’’, antwoordt de reiziger, ,,dat kon natuurlijk niet, want ik ben van de Staatspoor gekomen en dus geen controle van de Hollandsche Spoor gepasseerd.’’

,,Wilt dan maar even meegaan naar de chef?’’

,,Naar de chef? Waarom?’’

,,’t Mag niet anders. Uw kaartje is niet gecontroleerd.’’

De reiziger, verbaasd, stapt uit en wandelt mee naar de chef. Wanneer deze er zijn goedkeuring aan heeft gehecht, mag de reiziger weer naar zijn coupé terug. Gelukkig zat hij wat vroeg in de trein, anders was deze met zijn reisgezelschap allang vertrokken vóórdat de audiëntie bij de chef had plaats gehad.

Nu vraag ik: waarvoor dient die maatregel? Het kaartje werd bij aankomst in Haarlem toch ingenomen. Toch niet om het geval nodeloos ingewikkeld te maken? Zulke malligheden komen in de tram niet voor. Het enige wat we niet mogen doen, is spuwen. Een reiziger mag op de stoelen gaan staan, als hij dat wil op zijn handen in de wagen lopen, desnoods een lelijk gezicht tegen zijn medereizigers trekken, maar spuwen mag hij niet. Dat staat geschilderd boven de deur, dat staat in kleine transparantjes aangeplakt op de ruiten: NIET SPUWEN.

Kwam die lelijke, vieze en slechte gewoonte dan zo vaak voor? Ik heb het niet kunnen opmerken. Tenminste, niet in de grote afdeling. De kleine, het rookcompartiment, gaf er meer aanleiding toe. Nu ben ik, dat zal men willen geloven, een vijand van het onsmakelijk en onnodig spuwen, maar wanneer aan de ruiten links zevenmaal wordt gemaand om het niet te doen, en op de rechtse ruiten geen keer minder, dan vraag ik mijzelf af: ‘zal ik ‘s…’ Je kunt het kwaad ook te veel verbieden.

De tram heeft nog verschillende andere voordelen boven de trein. Eén daarvan vind ik de vorm van de wagens. Misschien voelt een ander dat niet zo en dan zal ik hem dat volstrekt niet kwalijk nemen, maar voor mij heeft een overlangs vervoermiddel een grotere bekoring dan een overdwars. In de spoorweg zitten de mensen tegenover elkaar en in de tram achter elkaar. Dat staat, in mijn ogen, niet alleen sierlijker, maar heeft bovendien het grote voordeel dat je niet bent gedwongen je overburen voortdurend aan te staren. Rampzalig is de mens die in een volle spoorwegcoupé op een middenplaats zit. Uit het raampje kijken kan hij niet. Dus kijkt hij voor zich en ontmoet daar de blik van zijn overbuurman. Beiden kijken ergens anders heen, naar de netten of naar de lamp, totdat hun ogen na een paar minuten elkaar weer ontmoeten. ’t Is hinderlijk en het is vervelend. Zes weken geleden heb ik op die manier tegenover een ander gezeten. Nog ben ik zijn gezicht niet kwijt. ’t Was geen knap, geen lelijk, maar een doodgewoon alledaags gezicht – wat heb ik er aan om dat te onthouden?

In de tram heb je daarmee niets te maken. Daar zie je niets dan ruggen. Brede, smalle, rechte of kromme, maar allemaal ruggen. Een rug zegt je niets en hindert je ook niet. De rug van je ergste vijand laat je koud. De man die de wagens van de ESM ontworpen heeft, was een groot mensenkenner. Ik breng hem hulde. En wie dat niet gelooft, moet maar eens een appel gaan eten in een volle spoorwegcoupé en in een volle ESM-wagen. In de trein kun je je appel niet tevoorschijn halen of vier paar ogen minstens van overburen staren je aan. Je brengt een mes tevoorschijn: ’t gestaar houdt aan. Je gaat aan ’t schillen: welnu, ik verzeker u, je ziet de overburen denken: waar zal die vent met die schillen blijven? Dit alles is pijnlijk, hinderlijk en onaangenaam. ’t Is of de hele coupé van de appel mee eet. Tien tegen één dat hij bitter smaakt.

In de tram kijkt hoogstens wie naast je zit even opzij, daarna niemand meer en je smult de appel op in vreê. Misschien denkt de man achter je: ‘Wat kauwt die vrind daar? ‘ maar die gedachte stuit op je rug af als op een natuurlijke (bedenkelijke beeldspraak) borstwering.

Hiermee ben ik over de voordelige verschillen tussen tram en spoor nog niet uitgepraat. Niets gemakkelijk dan iemand die je liefst niet ontmoeten wil, in de tram voorbij te lopen. Je stapt rustig langs hem heen, gaat een paar plaatsen verder zitten en keert hem zo, daar immers de maatschappij de zitplaatsen zo heeft ingericht, de rug toe. In een coupé lukt zoiets nooit, zonder opvallend onbeleefd te wezen. Dit is echter maar een kleinigheid. Groter verschil ligt in de manier van sluiten. In de trein smijt de conducteur de deur dicht en doet er een grendel op. Bons, pang. Je weet nu meteen dat je er niet meer uit mag. Zeker, de noodrem is er, maar de lijn hangt buiten het raampje, dus in geval van nood zo goed als onbereikbaar. Bovendien moet die nood wel heel hoog wezen, anders krijg je een proces-verbaal en word je misschien ook nog op de spoordijk gezet, om verder naar je bestemming te wandelen. Ik heb me afgevraagd wanneer je het recht hebt om aan de rem te trekken en vond er dit antwoord op: wanneer iemand je aangevallen en op de grond geslagen, of je met chloroform bedwelmd ofwel je direct met een mes door het hart gestoken heeft. In alle drie gevallen evenwel kun je van de noodrem geen gebruik meer maken.

Maar in de tram? Daar doe je het schuifdeurtje open en roept eenvoudig de conducteur, wanneer die zelf al niet ziet dat er verkeerde dingen gebeuren, en de zaak is in orde.

Zo kom ik vanzelf op het laatste voordeel. De treinconducteur verdwijnt na je opgesloten te hebben, en je ziet hem tijdens de rit niet meer. De machinist en de stoker zijn eveneens verdekt opgesteld. Je hebt je maar over te geven. In de tram heb je elk moment dat je wilt zicht op conducteur en wagenvoerder. Je ziet ze hun neus snuiten, je hoort ze stampvoeten als het koud is. Dat geeft vertrouwen. En je wordt niet, wanneer je in Amsterdam aankomt, opgewacht door controleurs die achter tourniquets en hekken voor de zoveelste maal je kaartje willen zien voor ze je doorlaten.

Om al deze redenen, en misschien nog wel meer, die evenwel op dit moment toevallig niet bovenop mijn denkvermogen liggen, ga ik vanavond weer per ESM en niet per HSM naar Amsterdam.

 

Advertisements

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s