Het vage beeld van het allereerste station IJmuiden

Het eerste station IJmuiden in 1890. Foto: Beeldbank Noord-Hollands Archief

Het eerste station IJmuiden in 1890. Foto: Beeldbank Noord-Hollands Archief

De Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij was aan het einde van de negentiende en begin van de twintigste eeuw een ondernemend spoorbedrijf. Het zocht voortdurend naar uitbreidingen en kansen. En één van die leuke kansen die de HSM op zag duiken, was de aanleg van het Noordzeekanaal. En vooral, de aanleg van de sluizen in het Noordzeekanaal.

De stoomboten van en naar Amsterdam konden er afmeren, waarmee IJmuiden in principe een prima plek was om passagiers te laten opstappen of van boord te laten gaan. Fijn voor die reizigers, dacht de HSM, want waarom zouden ze na een flinke zeereis eerst nog een paar uur door het Noordzeekanaal moeten tuffen op weg naar Amsterdam, als ze vanuit IJmuiden meteen de wijde wereld konden invliegen? En waarom zouden ze voor hun lange reis overzee al in Amsterdam willen opstappen, als ze nog een paar uur extra op het vasteland konden doorbrengen?

Maar dan moest er natuurlijk wel iets zijn waarmee de bootreizigers IJmuiden in of uit konden komen. En dus diende de HSM een plan in voor de aanleg van een zijlijn van het spoor tussen Haarlem en Uitgeest langs het Noordzeekanaal. Wat de plannenmakerij betreft liet de maatschappij er vervolgens geen gras over groeien. Al in 1878, twee jaar na de opening van het Noordzeekanaal, stond de spoorlijn op de kaart. Of in elk geval: op een kaart. Een plattegrond van IJmuiden – een aandoenlijk dorpje nog met keurig in gelid liggende huizenblokken – laat pal voor de Oranjestraat een vak zien met de tekst ‘Uitgebakende lijn voor het spoorwegterrein’.

Die spoorweg kwam er pas vijf jaar later, in 1883. Een groot succes bleek het uiteindelijk niet te zijn. De HSM mocht dan wel handig willen inspelen op passagiersverkeer door het Noordzeekanaal, haar lijn had alleen kan van slagen als de schepen ook inderdaad aanmeerden in IJmuiden. Een steeds groter deel van de schepen voer echter direct door naar Amsterdam, de HSM en haar treinen harteloos negerend. De uitbreiding van de haven van IJmuiden voor de visserij na 1896 bood echter nieuwe kansen. De HSM verlegde de treinbaan en opende een nieuw station bij de Koningin Wilhelminakade.

De rest is geschiedenis. En vaagheid. Want het is opvallend hoe weinig er is terug te vinden over het eerste station IJmuiden. Spoorkenners die bij wijze van spreken elke abri in Nederland tot de laatste schroef hebben gedocumenteerd, zeilen heel behendig om het station heen. Geen foto, geen beschrijving, zelfs geen plaatsbepaling. Waar over het tweede station IJmuiden zo veel geschreven dat een spoorliefhebber als snel tot zijn enkels in de foto’s, tekeningen, anekdotes en geschiedenissen staat, moet het eerste station het op z’n best doen met de vermelding dat het heeft bestaan.

Maar wie het heeft gebouwd, hoe het er uit heeft gezien, tot wanneer het is gebruikt en wanneer het is gesloopt, blijft onduidelijk. Na lang zoeken borrelen er een paar belletjes historie omhoog. Te weinig om de meeste vragen te beantwoorden, maar genoeg om een enigszins beredeneerde schatting van het uiterlijk te maken.

Ten eerste is daar een plattegrond van IJmuiden uit 1892 – uit de nadagen van het station dus. IJmuiden heeft alweer iets meer vorm gekregen. Het vak met de ‘Uitgebakende lijn voor het spoorwegterrein’ van veertien jaar daarvoor ook. Op de kaart zijn twee lijnen ingetekend, met daarboven ‘H.IJ.S.Mij’ en daaronder ‘Lijn naar Haarlem’. Iets verderop staan vijf blokjes ingetekend. In vier daarvan zijn in fijn handschrift de aanduidingen ‘Kantoor Stoomboot’, ‘Havenmeester’, ‘Goederenloods’ en ‘Station’. Het vijfde blokje is naamloos. Omdat het betrekkelijk dicht bij het stationsgebouw staat, gaat het vermoedelijk om een privaatgebouw, een openbaar toilet dat doorgaans naast stations werd neergezet.

Het complex begon pal voor de Oranjestraat en liep door over de percelen die nu tussen de Kanaalstraat en de Kanaaldijk liggen. Station IJmuiden lag volgens de kaart voor de toenmalige Annastraat, ongeveer op de kruising van de huidige Boelenstraat en de Kanaaldijk. De precieze vorm vermeldt de kaart niet, maar daarover licht een zeldzame plaat van de omgeving van het station een tipje van de sluier.

In de Beeldbank van het Noord-Hollands Archief bevindt zich een foto uit 1890 van de aanlegsteiger van de Stoombootdienst Amsterdam-IJmuiden met een fraaie, dampende stoomboot vol in beeld. Het is duidelijk dat de fotograaf zijn apparatuur te voorschijn heeft gehaald om dit schip vast te leggen. Maar op de achtergrond is wat interessants te zien: een licht gebouw waar – hoe bestaat het – net een stoomtrein voor stopt. Het eerste station IJmuiden.

Op het eerste gezicht ziet het gebouw er een beetje verwarrend uit. De vorm doet denken aan het hoofdpostkantoor aan de Schipholweg in Leiden – een gebouw uit de jaren 80 van de twintigste eeuw met zachte afgeplatte witte vormen, waar dan allerlei rechthoekige aanbouwen aan zitten. Was de HSM in de jaren 80 van de negentiende eeuw architectonisch al zo vooruitstrevend bezig in IJmuiden?

Na enige bestudering blijkt het om gezichtsbedrog te gaan. Een rechthoekig gebouw, vermoedelijk het kantoor van de Havenmeester, had zich op de foto wat al te nadrukkelijk vereenzelvigd met het station. Gum dat gebouw in gedachten weg, en er blijft opeens een lange, maar tamelijk eenvoudige kap over. Voilà, station IJmuiden.

De goederenloods waar de plattegrond uit 1892 over sprak, is op de foto niet te zien. De kap beslaat echter wel ongeveer de lengte die er tussen het begin van het station en het einde van de goederenloods moet lopen. Waarschijnlijk zijn ze dus samen onder dak gebracht. Wat er precies in het station is te vinden, is op de foto niet te zien. Er zijn echter verschillende deuren en ramen te onderscheiden. De conclusie dat er op het station, naast de goederenloods, de gebruikelijke wachtruimten, loketten en kantoorruimten bevatte, ligt voor de hand. Of het privaatgebouw ook in de kap is opgenomen, is niet te zeggen. De plek waar het volgens de kaart hoort te staan, is op de foto heel vaag. De rookwolk uit de schoorsteen van de stoomboot hindert er het zicht.

Hoe lang het station heeft bestaan is, zoals gezegd, onduidelijk. Maar waarschijnlijk heeft het de ingebruikname van het nieuwe station bij de Koningin Wilhelminakade niet lang overleefd. Op een foto uit 1903 van werkzaamheden langs het Noordzeekanaal op die plek is de stationskap in geen velden of wegen meer te bekennen. Toch is de oude stationsomgeving, met een beetje goede wil, ruim een eeuw later nog steeds in het stratenplan te herkennen. Tussen de Kanaalstraat en de Kanaaldijk ligt, begrensd door de Oranjestraat en de Koningin Emmastraat, een blok dat zich een beetje naar boven buigt, naar de Zuidersluis. Het biedt nu plek aan het Loodswezen en de Koninklijke Marechaussee. Maar het is dus de plaats waar station IJmuiden 1 voorgoed is opgelost in de geschiedenis.

Advertisements

3 thoughts on “Het vage beeld van het allereerste station IJmuiden

  1. Pingback: Kaart IJmuiden uit 1904 | Sporen naar IJmuiden

  2. Heerlijk te zien dat er een boek over de IJmuidense sporen komt.
    Bij toeval stuitte ik op deze site. Er is van het eerste station van IJmuiden nog een kleine afbeelding op een ansichtkaart. Op de straatzijde is het gebouw zichtbaar. Inderdaad een eenvoudig houten gebouw. Vanwege het uitdijende IJmuiden ook snel gesloopt.
    Mocht de schrijver van het boek belangstelling hebben voor gebruik van de kaart laat het me weten.

    Like

  3. Pingback: Een ander, uniek beeld van het oude station IJmuiden | Sporen

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s