De oversteken van de Haarlemmermeerlijnen in de Rijksweg A4

Haarlemmermeerlijnen-a4. Archief Dick de Waal MalefijtNa veel speurwerk in oude archieven van Rijkswaterstaat is het toch gelukt een overzicht te maken van de kruisingen van de spoorlijn met de Rijksweg A4, Amsterdam – Den Haag, schrijft Haarlemmermeerlijnenkenner Dick de Waal Malefijt. Hieronder zijn reconstructie van twee spoorwegovergangen op de A4 die er net niet en eventjes wel kwamen.

De eerste Rijksweg A4 is aangelegd in 1936 met twee keer twee rijstroken en een vluchtstrook, juist op het moment dat de spoorlijn werd opgeheven op 31 december 1935. Op twee punten zou de spoorlijn de Rijksweg A4 kruisen, bij Nieuw Vennep ter hoogte van de Venneperweg en ter hoogte van de Kruisweg (N201) tussen de halte station Sloterweg en het station Aalsmeerderweg. In de bestekken van Rijkswaterstaat werd aangegeven aan de toekomstige aannemer dat hij rekening moest houden met de spoorlijn. De kruising van de spoorlijnen met de A4 lagen op ongelukkige plaatsen, juist ter hoogte waar de Rijksweg in het lengteprofiel een ophoging had voor de kruisingen met de Venneperweg en Kruisweg. Deze ophogingen worden door de weggebruikers ook wel kattenruggen genoemd. Een voorbeeld hoe deze kattenruggen er uitzagen is nog goed te zien op de A44 bij de aansluitingen met de Lisserweg en Kaag Dorp, hier is de situatie nog zoals hij is aangelegd in 1936.

Juist voordat de bestekken van de A4 zouden worden aanbesteed werd het gedeelte tussen Hoofddorp en Leiden gesloten op 31 december 1935. Hierdoor werd er in een nota van wijzigingen op 27 december 1935 door Rijkswaterstaat aangegeven. Dat voor de kruising van de spoorlijn met de A4 ter hoogte van de Venneperweg de volgende wijzingen in het bestek moeten worden doorgevoerd. “Het afbreken van het westelijke landhoofd van de spoorbrug over de Slotertocht mag eerst geschieden, nadat vanwege de Nederlansche Spoorwegen de bovenbouw van die brug is verwijderd. De afkomende materialen mogen op door de directie aan te wijzen plaatsen in de ophoogingen worden verwerkt”. Uiteraard zijn er nog meer wijzigingen in het bestek opgenomen maar in hoofdzaak ging het om het verwijderen van het landhoofd en grondwerkzaamheden.

Voor de kruising van de spoorlijn ter hoogte van het station Aalsmeerderweg met de A4 bleef de tekst van het bestek wel van toepassing. ,,Indien de aannemer de spoorlijn Hoofddorp – Aalsmeer wenscht te kruisen, moet hij van te voren de daartoe noodige vergunning van de Directie der Nederlandsche Spoorwegen hebben verkregen”.

Voordat er nog sprake was van de opheffing van spoorlijn is er bij de voorbereiding van de kruisingen van de spoorlijn met de A4 veel onderhandeld tussen Rijkswaterstaat en de directie van de Hollandsche Elektrische Spoorweg-Maatschappij (HESM). Uit correspondentie en ontwerp tekeningen blijkt dat er al in 1933 onderhandelingen hebben plaats gevonden. De HESM wilde twee ongelijkvloerse kruisingen door middel van twee bruggen over de A4 zodat de treinen ongehinderd konden doorrijden.

Rijkswaterstaat wilde zou goedkoop mogelijke oplossingen door middel van twee gelijkvloerse kruisingen. Waarbij er sprake was van alleen beveiligingen door middel van andreaskruisen, schrikhekken en waarschuwingslichten.

De ontwerpers van Hollandsche Elektrische Spoorweg Maatschappij waren meesters in het kopiëren van vaste elementen bij de aanleg van de Haarlemmermeerlijnen. Stations, wachterswoningen, viaducten, bruggen enz. werden overal op de lijnen in dezelfde uitvoering toegepast, liefst ook met dezelfde afmetingen. Zo was dat ook het geval met de bruggen over de A4. Die zouden dezelfde constructie krijgen als de spoorbrug bij de Fransche Brug.haarlemmermeerlijnen a4 geplande spoorbrug

De Haarlemmermeerlijnen waren tussen Hoofddorp en Leiden geheel opgeheven. Bij de lijn Haarlem – Hoofddorp – Aalsmeer lagen de zaken anders. Die verloor op 1 januari 1936 eveneens het reizigersvervoer, maar Hoofddorp behield een dagelijkse goederentrein van en naar Aalsmeer. De minister van Waterstaat vond het financieel onverantwoord om alleen hiervoor een brug te bouwen over Rijksweg 4. Hij gaf daarom toestemming voor een gelijkvloerse kruising.

Voordat de bestekken van de A4 zouden worden aanbesteed, werd het gedeelte tussen Hoofddorp en Leiden gesloten op 31 december 1935. Hierdoor werd er in een nota van wijzigingen op 27 december 1935 door Rijkswaterstaat aangegeven dat voor de kruising van de spoorlijn met de A4 ter hoogte van de Venneperweg de volgende veranderingen in het bestek moeten worden doorgevoerd. ,,Het afbreken van het westelijke landhoofd van de spoorbrug over de Slotertocht mag eerst geschieden, nadat vanwege de Nederlandsche Spoorwegen de bovenbouw van die brug is verwijderd. De afkomende materialen mogen op door de directie aan te wijzen plaatsen in de ophoogingen worden verwerkt”. Uiteraard zijn er nog meer wijzigingen in het bestek opgenomen maar in hoofdzaak ging het om het verwijderen van het landhoofd en grondwerkzaamheden.

Juridisch was dat volgens zijn ambtenaren geen probleem omdat beveiliging van overwegen op een lokaalspoorweg niet verplicht was. De keuze voor een gelijkvloerse kruising riep kritiek op. De ANWB liet de minister weten dat de gevaarlijke overweg zo spoedig mogelijk zou moeten verdwijnen omdat ‘een erkend hoofdbeginsel’ van de autosnelweg is dat de automobilist geen kruisend verkeer aantreft. De bond verwonderde zich erover dat de overweg ‘nog niet eens bewaakt is, maar alleen voorzien van een rood flikkerlicht dat de komst van de trein aankondigt’. Bovendien wees de bond op het gevaar voor het verkeer uit de richting Den Haag, dat de overweg pas op het laatste moment opmerkt doordat net daarvoor het viaduct over de Kruisweg wordt gepasseerd. Als noodoplossing bepleitte de ANWB ‘een behoorlijk voorwaarschuwingsstelsel’

Schema van de overgang van de Haarlemmermeerlijnen op de A4. Archief Dick de Waal MalefijtDit zou een in Duitsland toegepast systeem kunnen zijn van drie stel bakens met reflectoren aan beide zijden van de weg. De minister zegde de plaatsing van een extra waarschuwingsbord toe op 400 meter van de overweg bij de gevaarlijke helling. Een verlenging van het viaduct vond de minister veel te duur. Zeker omdat de kans groot was dat de lijn voor het geringe goederenvervoer zou worden opgeheven. Na een onderzoek adviseerde NS de minister in 1939 echter de lijn niet te sluiten de omdat er nog winst werd gemaakt. De overweg op de A4 nabij de Kruisweg gaf regelmatig problemen al snel na de opening op 25 juni 1938 was er al op 28 juni een ongeval met een bus.

Een stukje uit Haarlems Dagblad van dinsdag 28 juni 1938.
,,Dinsdagmiddag omstreeks half vier had te Haarlemmermeer nabij het viaduct over den Kruisweg op het kruispunt van den nieuwen Rijksweg en den onbewaakten overweg van het nog intact gebleven traject van den Haarlemmermeerlijnen, een ernstige botsing plaats tusschen een uit de richting Amsterdam komende autobus met passagiers en een goederentrein. Terwijl deze trein uit de richting Aalsmeer in aantocht was, waren op genoemd kruispunt de roode lichten als een teeken dat de spoorweg onveilig was duidelijk zichtbaar. De chauffeur van een luxeauto stopte tijdig, doch de bestuurder van genoemde vermoedelijk uit Rotterdam afkomstige autobus die waarschijnlijk geen acht had geslagen op de onveilige seinlichten of gemeend had dat hij nog wel ongehinderd passeeren kon waagde het om door te rijden, met het gevolg dat de autobus door de locomotief werd gegrepen en op zij geworpen. De schok was zoo hevig, dat de glasscherven 50 à 60 meter verder op en langs de spoorlijn en autobaan waren terechtgekomen, terwijl een spatbord van de bus geheel was afgeslagen en op den grond lag. Een der passagiers, een dame uit Rotterdam, raakte in bewusteloozen toestand en bleek zoodanig door de glasscherven van de gebroken ruiten verwond te zijn, dat geneeskundige hulp moest worden ingeroepen”.

Het probleem van de gevaarlijke overweg loste zich ‘vanzelf’ op doordat het baanvak Hoofddorp – Aalsmeerderweg (km 3.5) in de Tweede Wereldoorlog op last van de Duitsers per 9 juni 1943 werd gesloten en vervolgens opgebroken. Dat leverde de Duitse oorlogsindustrie 236 ton rails op. Het resterende gedeelte Aalsmeerderweg – Aalsmeer, waaraan ook de aansluiting naar Schiphol lag die de Duitsers in 1940 hadden aangelegd, werd gesloten op 15 december 1953.

Door Dick de Waal Malefijt, met medewerking van Roelf Hamoen

v\:* {behavior:url(#default#VML);}
o\:* {behavior:url(#default#VML);}
w\:* {behavior:url(#default#VML);}
.shape {behavior:url(#default#VML);}

De oversteken van de Haarlemmermeerspoorlijnen in de Rijksweg A4.

Na veel speurwerk in oude archieven van Rijkswaterstaat is het toch gelukt een overzicht te maken van de kruisingen van de spoorlijn met de Rijksweg A4, Amsterdam – Den Haag.

De eerste Rijksweg  A4 is aangelegd in 1936 met 2 x 2 rijstroken en een vluchtstrook, juist op het moment dat de spoorlijn werd opgeheven op 31 december 1935. Op 2 punten zou de spoorlijn de Rijksweg A4 kruisen, bij Nieuw Vennep ter hoogte van de Venneperweg en ter hoogte van de Kruisweg (N201) tussen de halte station Sloterweg en het station Aalsmeerderweg. In de bestekken van Rijkswaterstaat werd aangegeven aan de toekomstige aannemer dat hij rekening moest houden met de spoorlijn. De kruising van de spoorlijnen met de A4 lagen op ongelukkige plaatsen, juist ter hoogte waar de Rijksweg in het lengteprofiel een ophoging had voor de kruisingen met de Venneperweg en Kruisweg. Deze ophogingen worden door de weggebruikers ook wel kattenruggen genoemd. Een voorbeeld hoe deze kattenruggen er uitzagen is nog goed te zien op de A44 bij de aansluitingen met de Lisserweg en Kaag Dorp, hier is de situatie nog zoals hij is aangelegd in 1936.

Situatie bij de aansluiting Kruisweg (N201), met een goed voorbeeld van de ophoging.

Spoorlijn

Spoorlijn

Tekening Rijkswaterstaat

Situatie bij de aansluiting Venneperweg.

Tekening Rijkswaterstaat

Juist voordat de bestekken van de A4 zouden worden aanbesteed werd het gedeelte tussen Hoofddorp en Leiden gesloten op 31 december 1935. Hierdoor werd er in een nota van wijzigingen op 27 december 1935 door Rijkswaterstaat aangegeven. Dat voor de kruising van de spoorlijn met de A4 ter hoogte van de Venneperweg de volgende wijzingen in het bestek moeten worden doorgevoerd. “Het afbreken van het westelijke landhoofd van de spoorbrug over de Slotertocht mag eerst geschieden, nadat vanwege de Nederlansche Spoorwegen de bovenbouw van die brug is verwijderd. De afkomende materialen mogen op door de directie aan te wijzen plaatsen in de ophoogingen worden verwerkt”. Uiteraard zijn er nog meer wijzigingen in het bestek opgenomen maar in hoofdzaak ging het om het verwijderen van het landhoofd en grondwerkzaamheden.

Tekening landhoofd.

Voor de kruising van de spoorlijn ter hoogte van het station Aalsmeerderweg met de A4 bleef de tekst van het bestek wel van toepassing. “Indien de aannemer de spoorlijn Hoofddorp – Aalsmeer wenscht te kruisen, moet hij van te voren de daartoe noodige vergunning van de Directie der Nederlandsche Spoorwegen hebben verkregen”.

Voordat er nog sprake was van de opheffing van spoorlijn is er bij de voorbereiding van de kruisingen van de spoorlijn met de A4 veel onderhandeld tussen Rijkswaterstaat en de directie van de Hollandsche Elektrische Spoorweg Maatschappij (HESM). Uit correspondentie en ontwerp tekeningen blijkt dat er al in 1933 onderhandelingen hebben plaats gevonden. De HESM wilde 2 ongelijkvloerse kruisingen door middel van 2 bruggen over de A4 zodat de treinen ongehinderd konden doorrijden.

Ontwerptekening van 2 vaste bruggen over de A4

Rijkswaterstaat wilde zou goedkoop mogelijke oplossingen door middel van 2 gelijkvloerse kruisingen. Waarbij er sprake was van alleen beveiligingen door middel van Andreaskruisen, schrikhekken en waarschuwingslichten.

De ontwerpers van Hollandsche Elektrische Spoorweg Maatschappij waren meesters in het kopiëren van vaste elementen bij de aanleg van de Haarlemmermeerlijnen. Stations, wachterswoningen, viaducten, bruggen enz. werden overal op de lijnen in dezelfde uitvoering toegepast, liefst ook met dezelfde afmetingen. Zo was dat ook het geval met de bruggen over de A4, hieronder staat de Franche brug afgebeeld bij Nieuwe Wetering. De bruggen over de A4 waren van een gelijke constructie.

Foto van Jan Wies

De Haarlemmermeerlijnen waren tussen Hoofddorp en Leiden geheel opgeheven. Bij de lijn Haarlem – Hoofddorp – Aalsmeer lagen de zaken anders. Die verloor op 1 januari 1936 eveneens het reizigersvervoer, maar Hoofddorp behield een dagelijkse goederentrein van en naar Aalsmeer. De minister van Waterstaat vond het financieel onverantwoord om alleen hiervoor een brug te bouwen over Rijksweg 4. Hij gaf daarom toestemming voor een gelijkvloerse kruising.

Spoorlijn

Rijksweg A4

Tekstvak: AmsterdamTekstvak: Rotterdam

Aalsmeer

Haarlem

Overzichtstekening gelijkvloerse kruising A4 en de Haarlemmermeerlijn (tekening Cock Willers)

Juridisch was dat volgens zijn ambtenaren geen probleem omdat beveiliging van overwegen op een lokaalspoorweg niet verplicht was. De keuze voor een gelijkvloerse kruising riep kritiek op. De ANWB liet de minister weten dat de gevaarlijke overweg zo spoedig mogelijk zou moeten verdwijnen omdat ‘een erkend hoofdbeginsel’ van de autosnelweg is dat de automobilist  geen kruisend verkeer aantreft. De bond verwonderde zich erover dat de overweg ‘nog niet eens bewaakt is, maar alleen voorzien van een rood flikkerlicht dat de komst van de trein aankondigt’. Bovendien wees de bond op het gevaar voor het verkeer uit de richting Den Haag, dat de overweg pas op het laatste moment opmerkt doordat net daarvoor het viaduct over de Kruisweg wordt gepasseerd. Als noodoplossing bepleitte de ANWB ‘een behoorlijk voorwaarschuwingsstelsel’. Dit zou een in Duitsland toegepast systeem kunnen zijn van drie stel bakens met reflectoren aan beide zijden van de weg. De minister zegde de plaatsing van een extra waarschuwingsbord toe op 400 meter van de overweg bij de gevaarlijke helling. Een verlenging van het viaduct vond de minister veel te duur. Zeker omdat de kans groot was dat de lijn  voor het geringe goederenvervoer zou worden opgeheven.  Na een onderzoek adviseerde NS de minister in 1939 echter de lijn niet te sluiten de omdat er nog winst werd gemaakt.  De overweg op de A4 nabij de Kruisweg gaf regelmatig problemen al snel na de opening op 25 juni 1938 was er al op 28 juni een ongeval met een bus.

Een stukje uit het “Haarlemsdagblad” van dinsdag 28 juni 1938.

“Dinsdagmiddag omstreeks half vier had te Haarlemmermeer nabij het viaduct over den Kruisweg op het kruispunt van den nieuwen Rijksweg en den onbewaakten overweg van het nog intact gebleven traject van den Haarlemmermeerlijnen, een ernstige botsing plaats tusschen een uit de richting Amsterdam komende autobus met passagiers en een goederentrein. Terwijl deze trein uit de richting Aalsmeer in aantocht was, waren op genoemd kruispunt de roode lichten als een teeken dat de spoorweg onveilig was  duidelijk zichtbaar. De chauffeur van een luxeauto stopte tijdig, doch de bestuurder van genoemde vermoedelijk uit Rotterdam afkomstige autobus die waarschijnlijk geen acht had geslagen op de onveilige seinlichten of gemeend had dat hij nog wel ongehinderd passeeren kon waagde het om door te rijden, met het gevolg dat de autobus door de locomotief werd gegrepen en op zij geworpen. De schok was zoo hevig, dat de glasscherven 50 à 60 meter verder op en langs de spoorlijn en autobaan waren terechtgekomen, terwijl een spatbord van de bus geheel was afgeslagen en op den grond lag. Een der passagiers, een dame uit Rotterdam, raakte in bewusteloozen toestand en bleek zoodanig door de glasscherven van de gebroken ruiten verwond te zijn, dat geneeskundige hulp moest worden ingeroepen”.

Het probleem van de gevaarlijke overweg loste zich ‘vanzelf’  op doordat het baanvak Hoofddorp – Aalsmeerderweg (km 3.5) in de Tweede Wereldoorlog op last van de Duitsers per 9 juni 1943 werd gesloten en vervolgens opgebroken. Dat leverde de Duitse oorlogsindustrie 236 ton rails op. Het resterende gedeelte Aalsmeerderweg – Aalsmeer, waaraan ook de aansluiting naar Schiphol lag die de Duitsers in 1940 hadden aangelegd, werd gesloten op 15 december 1953.

Door Dick de Waal Malefijt, met medewerking van Roelf Hamoen.

1024×768

Normal
0

21

false
false
false

NL
X-NONE
X-NONE

/* Style Definitions */
table.MsoNormalTable
{mso-style-name:Standaardtabel;
mso-tstyle-rowband-size:0;
mso-tstyle-colband-size:0;
mso-style-noshow:yes;
mso-style-priority:99;
mso-style-qformat:yes;
mso-style-parent:””;
mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt;
mso-para-margin:0cm;
mso-para-margin-bottom:.0001pt;
mso-pagination:widow-orphan;
font-size:11.0pt;
font-family:”Calibri”,”sans-serif”;
mso-ascii-font-family:Calibri;
mso-ascii-theme-font:minor-latin;
mso-fareast-font-family:”Times New Roman”;
mso-fareast-theme-font:minor-fareast;
mso-hansi-font-family:Calibri;
mso-hansi-theme-font:minor-latin;
mso-bidi-font-family:”Times New Roman”;
mso-bidi-theme-font:minor-bidi;}

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s