Op zoek naar het verhaal achter een beschoten trein (1.4)

Vlak voordat op zaterdag 9 september 1944 even voor half twee trein 3520 naar Amsterdam vertrekt, verschijnen boven Aalsmeer enkele Engelse jachtvliegtuigen. Ruim een kwartier later, als de trein tussen Bovenkerk en Amstelveen is, verschijnen de jagers opnieuw. Een duidelijke waarschuwing, maar de conducteur en de machinist laten doorrijden. Het spoorpersoneel staat onder Duits gezag. Het kan niet zo maar, zonder gevolgen, een trein stoppen en evacueren.
Weer vier minuten later, als de locomotief de Handweg in Amstelveen nadert, verschijnen de jagers voor de derde keer. Machinist Joh. Wietses maakt ter hoogte van de spoorwegovergang nu wel een noodstop en springt de trein uit. Gealarmeerd het plotselinge remmen en door de herrie, kijkt de Aalsmeerder Jacob Spaargaren naar buiten. Hij ziet de vliegtuigen en roept tegen zijn plaatsgenoot Maarten Berghoef: ,,Ze moeten ons hebben.’’ Een tel later vliegt er een kogel door hem heen.
In de trein breekt paniek uit. De vier jaar oude Cor Zwaan wordt door zijn moeder onder één van de houten banken geduwd. Daar ligt echter al een volwassen kerel, die weigert in te schikken. Cors moeder duwt haar zoon dan maar onder haar rokken en gaat ter bescherming op hem zitten.
De meeste passagiers springen de trein uit. Sommigen belanden in het slootje naast de Handweg. Onder het kroos wachten ze angstig af wat er verder gebeurt.
Ook buiten de trein breekt de hel los. Kees Terra, die in de schuur achter zijn woonhuis aan de Handweg zelfgekweekte tabaksbladeren te drogen hangt, wordt in zijn achterhoofd geraakt. De kogel slaat een deel van het hoofd weg en verlaat het lichaam via de bovenrug.

De aanval is na een paar seconden alweer voorbij. De jagers trekken weg, de stoomlocomotief met een doorzeefde watertank achterlatend. Water en stoom spuiten uit de machine. Her en der, onder meer in het huis en de werkplaats van Kees Terra, breken door de lichtspoormunitie en granaten brandjes uit. In de trein zelf blijven gewonden achter, van wie sommigen door de zware munitie van de jagers ernstig letsel hebben opgelopen.
Van alle slachtoffers is Jacob Spaargaren er het slechtst aan toe. Zijn linkerlong is doorboord, waarbij enkele ribben zijn gebroken. Het duurt een uur voordat hij naar het Hervormd Diaconessenhuis in Amsterdam wordt overgebracht. Daar sterft hij anderhalf uur later door bloedverlies, vlak voordat zijn vrouw en zijn broer hem kunnen bezoeken.

Die paar seconden aan de Handweg in Amstelveen, op die 9de september 1944, zijn het beginpunt voor een intensieve zoektocht van Jaap Spaargaren, de zoon van de onfortuinlijke Jacob Spaargaren. Jaap ergert zich al een tijd aan de tegenstrijdigheden over het incident die hij bij verschillende geschiedschrijvers tegenkwam. In het boek ‘Jaren van Verduistering, De bezettingstijd in Amstelveen’ is Jaaps vader opeens een Rooms-katholieke spoorarbeider uit Amsterdam, die na de troostende woorden van een dominee (‘Je bent op weg naar een ander thuis’) vredig sterft. En dat terwijl hij een bloemist en beginnend bloemenexporteur uit Aalsmeer was. En vredig was zijn heengaan ook niet. Volgens Jaap Spaargaren had zijn vader zijn lip kapotgebeten uit wanhoop en pijn.
Ook andere feiten duiken in verslagen en verhalen voortdurend in verschillende gedaanten op. Spoorweghistoricus Russer schrijft het in zijn boek ‘Sporen door de Haarlemmermeer’ dat de trein 400 passagiers telde. Volgens Spaargaren kan dat onmogelijk waar zijn, omdat de trein volgens andere getuigen slechts vier personenwagons en een bagagewagon telde. ,,Daar kunnen er onmogelijk 400 in.’’
Het aantal jagers wisselt per auteur en bijna per getuige. Een Amstelvener heeft slechts twee vliegtuigen gezien, sommigen zagen er drie, machinist Joh. Wietses houdt het op zeven, terwijl de Lucht Beschermings Dienst acht Engelse jagers boven Amstelveen heeft gesignaleerd.
Ook het aantal gewonden, het tijdstip van de aanval en de precieze plaats variëren in verschillende verhalen. Omdat Jaap Spaargaren exact wil weten wat er met zijn vader is gebeurd en de geschiedschrijvers hem niet veel verder kunnen helpen, is hij zelf op zoek gegaan naar de feiten.
Na enig spitwerk in het archief van Amstelveen stuit hij op het officiële proces-verbaal van de aanval, opgemaakt door de kapitein van de gemeentepolitie in Nieuwer-Amstel Henk Busser. Een stuk dat de officiële geschiedschrijvers volgens Spaargaren niet hebben gezien. Hij checkt de feiten uit dit verslag bij enkele nog levende getuigen en aan de hand van andere documenten – zoals het spoorboekje uit die tijd – reconstrueert de vlucht van de jagers aan de hand van de schade en streept weg wat onlogisch of onmogelijk lijkt.
En zo komt hij tot de volgende reconstructie: de beschieting had plaats om 13.45 uur, waarbij de locomotief juist voor de spoorwoning aan de Handweg was gestopt. Aan de aanval namen zeker drie jagers deel, waarbij de locomotief, de wagon achter de locomotief, de vierde personenwagon en de daar achter hangende goederenwagon werden geraakt. Een persoon was op slag dood (Kees Terra) en dertien mensen raakten gewond, van wie er later één overleed – zijn vader dus.
Over het aantal reizigers in de trein heeft Spaargaren nog geen definitieve duidelijkheid. Het getal van 400 blijkt afkomstig te zijn van de conducteur, maar die was volgens Spaargaren waarschijnlijk zeer in de war. Een passagier die het overleefd heeft, houdt het op hooguit 60 tot 70 reizigers. Een andere treinpassagier, de toen vier jaar oude Cor Zwaan, herinnert zich echter dat het wel degelijk druk was.

Jaap Spaargaren probeert nog uit te vinden welk squadron de beschieting uitvoerde – hij vermoedt één of twee RAF-squadrons bemand door Tsjechische piloten, maar dat is nog absoluut niet zeker. En hij wacht nog op een filmpje over luchtaanvallen gemaakt door die vliegers op 9 september 1944. En dan hoopt hij langzamerhand dit kleine feit uit de grote geschiedenis redelijk helder te hebben. ,,Tegenwoordig zouden ze het ‘collateral damage’ noemen, ‘bijkomende schade’. Maar feitelijk is het een van de zinloze uitwassen van een oorlog, met dramatische gevolgen.’’

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s