Een mysterieus huis, ver van de spoorlijn (1.4)

Als een duveltje uit een doosje duikt ze opeens op uit de bestekken van de Haarlemmermeerlijnen: de ‘militaire woning te Vijfhuizen’. De bestektekening is in de stijl van de andere gebouwen langs dit spoor. Ze heeft, net als al die andere bestekken, een onmiskenbare art-nouveau-achtige zwierigheid. Maar het gebouwtje zelf lijkt helemaal niet op de spoorhuizen van de Haarlemmermeerlijnen. Het is veel eenvoudiger, meer rechttoe rechtaan.
Het is in elk geval geen officiële spoorwoning. De Hollandsche Electrische Spoorweg-Maatschappij (HESM) nummerde al haar huizen langs de lijn. Nummer 1 lag bij station Aalsmeer, de laatste, nummer 65 bij Gouwsluis in de buurt van Alphen aan den Rijn. J.G.C. van de Meene heeft ooit een handzaam overzicht gemaakt van al die spoorhuizen, maar rond Vijfhuizen is geen spoor te bekennen van de militaire woning. Na nummer 10 (de dubbele spoorwoning voor station Vijfhuizen) volgt gewoon nummer 11, de brugwachterwoning bij de Ringvaart.
En toch moet het huis iets met de Haarlemmermeerlijnen te maken hebben. De letters HESM staan niet voor niets bij het ontwerp van deze woning, op blad 3 van bestek 12.
Navraag bij enkele plaatselijke amateur-historici levert in eerste instantie weinig op. Ze weten onmiddellijk om welk huis het gaat: de fortwachterwoning op het hoekje van de Spieringweg en het fietspad langs fort Vijfhuizen. Maar wat de relatie met de Haarlemmermeerlijnen is, kan niemand direct zeggen. ,,Voor de spoorweg zelf had het volgens mij geen enkele functie”, zegt Hoofddorper Cor Wies bijvoorbeeld. ,,Soldaten konden gewoon bij station Vijfhuizen uitstappen. Ook post en materieel konden op dat station worden uitgeladen, voor zo ver dat al via het spoor werd vervoerd.”
Een inspectie van de woning zelf roept eigenlijk alleen maar meer vragen op. Wat het bestek al deed vermoeden, is in het echt overduidelijk: de fortwachterwoning lijkt totaal niet op de andere spoorhuizen. Het mist de degelijkheid en de klasse, de opmerkelijke combinatie van speelsheid en doeltreffendheid waarmee de HESM-woningen zijn gebouwd. Dit is gewoon een eenvoudig huis. Het stamt uit het begin van de twintigste eeuw, maar daarmee zijn alle overeenkomsten wel opgesomd.
De woning ligt bovendien op enkele tientallen meters van het spoor, te ver om het direct nuttig te laten zijn. Alle andere spoorhuizen zijn pal naast de lijn gebouwd. Het tempo van de trein was misschien niet hoog destijds, dat betekende nog niet dat er tijd verlummeld werd door personeel zinloos heen en weer te laten lopen.

Vijfhuizen-kenners Cor Verschoor en Johan Hoogervorst kennen talloze verhalen over de fortwachters die de afgelopen decennia in de woning aan de Spieringweg hebben gehuisd. In geen enkele van die verhalen speelt het spoor een rol. Verschoor: ,,Volgens mij waren de fortwachters militairen die min of meer waren afgekeurd. Ze hadden ook niet veel te doen. Af en toe moesten ze het hek open doen rond het fort, daarmee had je het dan wel gehad. Na de Tweede Wereldoorlog gebeurde er niet veel meer rond fort Vijfhuizen.” Hoogervorst daarentegen zegt dat de fortwachters wel degelijk hun handen vol hadden aan hun oppastaak. ,,Niet alleen het fort, maar ook de Geniedijk was destijds verboden terrein. Ze moesten een flink gebied in de gaten houden.”
Volgens Hoogervorst waren de wachters gepensioneerde militairen. ,,Kleurrijke figuren vaak.” De laatste fortwachter was Van der Werff. Nadat zijn functie was vervallen, bleef hij in het huisje wonen. ,,Wie er hebben gewoond nadat hij is overleden, weet ik niet.”

Maar goed, wat is nu de band met de Haarlemmermeerlijnen? Het omvangrijke archief van historicus en schrijver Russer in het gemeentearchief van Haarlemmermeer geeft geen directe aanwijzingen. Talloze spoorhuizen worden er in de stukken besproken die Russer heeft verzameld, maar niet dít huis. Ook in de verslagen van de Raad van Toezicht, die de aanleg van het spoor begeleidde, is geen enkele vermelding te vinden. De Raad laat van alles en nog wat de revue passeren, tot aan privaathuisjes en seinpalen toe, maar geen woord over de militaire woning te Vijfhuizen.
Dan eindelijk, in een blauwdruk van de spoorlijn tussen Aalsmeer en Haarlem, komt er iets van een aanknopingspunt voor. Naast de spoorbaan, even voorbij station Vijfhuizen, is op de blauwdruk een blokje getekend met de tekst ‘te verplaatsen woning’. Waar die woning naar toe moet, is er niet aangegeven, maar het is allemaal wel opvallend dicht in de buurt van het fortwachterhuis.
Verzamelaar en amateur-historicus Cor Wies, eveneens nieuwsgierig geworden naar de band tussen HESM en fort Vijfhuizen, komt tegelijkertijd met dezelfde aanwijzing op de proppen, plus wat stukken die het beeld meteen compleet maken. In het Gemeentearchief heeft hij een bouwvergunning uit 1911 gevonden voor een reeks spoorgebouwen, waaronder die voor ‘eene militaire woning aan den weg langs fort Vijfhuizen [..] ter vervanging der bestaande woning’. ,,Ik vermoed dat de oude fortwachterwoning door de aanleg van de spoorlijn werd afgesneden van het fort. De wachter kon zo niet meer in de gaten houden wat er op het terrein gebeurde. Ze zijn toen kennelijk overeengekomen dat de HESM op haar kosten een nieuwe fortwachterwoning neerzette.” Vijfhuizenaar Dick de Waal Malefijt, eigenaar van de bestekken, vindt later bij het doorspitten van alle beschrijvingen het definitieve bewijs: de bepaling dat de HESM de oude fortwachterwoning pas mocht afbreken als de nieuwe klaar was.

Raadsel opgelost. Zo blijkt de fortwachterwoning een huis te zijn dat door een spoorwegmaatschappij is gebouwd en desondanks geen spoorwoning is. Dat maakt zo’n simpel pandje toch weer uniek.

Ondertussen gaat het met de fortwachterwoning zelf prima. In 2006, tijdens de eerste verkenningen voor dit boek, stond het leeg en maakte het een vervallen indruk. Zes jaar later is de grauwsluier die er toen over hing volledig verdwenen. Het huis is nog steeds klein en eenvoudig, maar het staat nu te blinken en te schitteren.
Het is inmiddels ook bewoond. Sjoert en Rina Barteling zijn na de ingrijpende verbouwing de trotse huurders geworden. ,,Toen het fort Vijfhuizen helemaal was opgeknapt, kwam de vraag op: wat doen we met de fortwachterwoning? Het bestuur van het fort vond dat er dringend wat mee moest gebeuren, regelde een hypotheek en liet het huis verbouwen’’, zegt Rina Barteling.
Eind 2008 ging het huis vrijwel volledig op de schop. De meeste kozijnen werden vervangen, er kwamen isolerende voorzetmuren, alle leidingen, plafonds, dakpannen en goten werden vernieuwd en de vloeren verstevigd. ,,Het is helemaal gestript en opnieuw ingericht’’, zegt Sjoert Barteling.
Hoewel het huis niet speciaal voor hen is verbouwd, heeft het echtpaar er uiteindelijk wel een flinke stem in gehad. Al is er niet altijd naar hen geluisterd. ,,Gelukkig maar’’, geeft Rina achteraf toe. ,,Ik wilde het aanvankelijk beneden helemaal open hebben. Ik was bang dat het kleine, hokkerige kamertjes zouden worden. De architect overtuigde me dat dat geen goede oplossing was. Het zou dan één grote klankkast worden.’’
In plaats daarvan zijn de keuken en de woonkamer van elkaar gescheiden gebleven. ,,Maar wel op een bijzondere manier’’, zegt Sjoert Barteling. Om te laten zien wat hij bedoelt, staat hij op en begint met allerlei panelen te schuiven. In wat een eenvoudige kast lijkt, zit een keukendeur verborgen, een garderobe, een entree naar de kelder, een piepkleine hal, een nog kleinere vestibule en, vooruit, een keukenkast. ,,Briljant vind ik het’’, zegt Sjoert Barteling. ,,Dit is perfect ingedeeld.’’
Tijdens de verbouwing zijn veel van de originele details, voor zover die er nog waren, verdwenen. Maar niet allemaal. De smalle houten trap naar de eerste verdieping is bijvoorbeeld gebleven. Sjoert Barteling: ,,Ten eerste omdat hij mooi is en ten tweede omdat een nieuwe trap op deze plek nooit had gepast. Die moet aan moderne eisen voldoen, waardoor hij veel minder steil mag zijn. Een nieuwe trap zou zo ongeveer pal tegen de voordeur hebben gestaan. Die is ook nog origineel trouwens, de voordeur.’’
Wat ook is gebleven, zijn de halfronde, houten daksteunen op de zolderverdieping. ,,Je moet een beetje opletten. Je stoot er zo je hoofd tegen’’, zegt Rina Barteling in de tot slaap- annex studeerkamer omgebouwde ruimte. ,,Maar wat zijn ze mooi.’’
Niet alleen het huis is enorm op de schop genomen, ook de tuin is bijna onherkenbaar veranderd. Een stijlvol ontwerp heeft een einde gemaakt aan de woestenij die het zes jaar geleden was. Toch is ook hier niet alles verdwenen. ,,Je schreef destijds dat je de heerlijk geurende seringen het enige aangename plekje om het huis vond’’, zegt Rina Barteling. ,,Nou, wees gerust, ze staan er nog.’’

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s