Alphen.cc 05: Een dubieus record in Papenveer

Op 31 december 1935 sloot het grootste deel van de Haarlemmermeerlijnen. Vijfenzeventig jaar later trekt deze trein nog altijd zijn spoor door het landschap. Alphen.cc ging op zoek naar de tastbare herinneringen aan dit boemeltje in de Rijn- en Veenstreek. Aaflevering 5: de lijn Nieuwveen- Ter Aar.


Er rustte geen zegen op het zijlijntje tussen Nieuwveen en Ter Aar. De Haarlemmermeerlijnen waren sowieso geen doorslaand succes, maar deze aftakking was wel het grootste zorgenkindje. Gelukkig was het snel weer uit zijn lijden verlost. Het ging op 2 januari 1918 als laatste open en werd achttien jaar later als een van de eerste weer opgeheven.

De aanleg van de Haarlemmermeerlijnen ondervond zo veel vertraging, dat spoorwegmaatschappij HESM besloot om het net in etappes te openen. Het stuk in en rond Haarlemmermeer nam ze in 1912 in gebruik. Het deel ten oosten en noorden van de polder ging tussen 1914 en 1915 open. Behalve het lijntje van Nieuwveen naar Ter Aar. De HESM wilden deze zijtak pas aanleggen als de gemeente en de provincie aanzienlijk bijbetaalden. Kennelijk voelde de spoorwegmaatschappij de bui al een beetje hangen.
Toen de twee overheden ten langen leste de portemonnee hadden getrokken en er feitelijk niets het begin van de werkzaamheden meer belemmerde, ontstond er weer een hoop gesteggel over het eindpunt van de trein. De gemeente zag graag dat het lijntje doorliep naar Ter Aar, waar de meeste inwoners woonden. De tuinders in het gebied hadden liever dat het in Papenveer eindigde, waar plaats was voor een ruime loswal langs het water.
Dankzij de inspanningen van tuindervereniging ‘Bid en Werk’, tuinderbond ‘God zij met ons’ en de Ter Aarsche Augurkenveiling ging de spoorwegmaatschappij ten slotte overstag. Het station kwam inderdaad, met loswal en al, in Papenveer te staan. Het kreeg wel de naam ‘Ter Aar’. Een compromis wellicht. Dan had de gemeente ook nog wat.

In 1918 was het werk achter de rug. De Haarlemmermeerlijnen hadden er weer een tak bij en hadden nu hun maximale omvang bereikt – het oorlogslijntje naar het oude Schiphol even daar gelaten. Normaal gesproken was zo’n nieuw spoor een mooie aanleiding voor een feestelijke opening: een rit met een versierde trein, gevolgd door een reeks spelen en festiviteiten voor de bevolking en speeches en banketten voor de notabelen.

Het zat het spoortje tussen Nieuwveen en Ter Aar echter ook op dit punt tegen. Van een feesttrein kon geen sprake zijn. Door de schaarste tijdens de laatste winter van de Eerste Wereldoorlog wilde de spoormaatschappij geen kolen verspillen aan dit soort dingen. En ook aan het lijntje zelf wilde ze in die dagen niet te veel energie kwijt: in de eerste maanden schrapte ze vanwege het brandstoftekort geregeld ritten.

Veel personenvervoer heeft het lijntje nooit gezien. Volgens het spoorboekje van 1924 reed er van Nieuwveen naar Ter Aar twee keer per dag een trein: één ’s ochtends en één aan het einde van de middag. Omgekeerd was het iets drukker: naast de retourritten van de ochtend- en middagdienst vertrok er ’s ochtends vroeg uit Ter Aar nog een extra trein. Op zon- en feestdagen moesten de inwoners maar zelf zien hoe ze het dorp uit kwamen: dan was er geen enkele rit.

Het bleek in de praktijk vooral een goederenlijntje. De tuinders hadden er niet voor niets zo hard voor gepleit en gebeden. Ze maakten inderdaad volop gebruik van het spoor om hun groenten naar de rest van het land te laten verschepen. Toen de verbinding tussen Uithoorn en Alphen in 1936 werd opgeheven, viel echter ook voor het zijlijntje het doek.

Het tracé van de treinbaan is gebleven en is bijna vijfenzeventig jaar later nog meter voor meter te volgen. Schilkerweg heet de route nu en ze zet automobilisten, fietsers en wandelaars na een lang recht stuk en een langzame bocht keurig af bij station Ter Aar. Niet alles is echter origineel meer. De bruggen over de verschillende watertjes zijn duidelijk van latere datum. Tot voor kort rustten ze nog op de originele bruggenhoofden, die echter alleen waren te zien door zo ongeveer onder het wegdek te kruipen. Sinds het voorjaar van 2010 kunnen spoorliefhebbers zich die moeite besparen. Tijdens een grootschalige opknapbeurt van de Schilkerweg zijn de bruggen en alles wat er onder zat gesloopt. Ze waren te smal voor het moderne verkeer.

Kader: Een spoorwegmagnaat, geknakt in de knop

Dat zijn geesteskind uiteindelijk een van de meest verliesgevende spoorlijnen van Europa bleek, valt Theodorus Sanders nauwelijks kwalijk te nemen. De beste man was allang uit de spoorwegmaatschappij verdwenen toen die de lijnen aanlegde. Was hij wel gebleven, dan was het misschien anders gelopen met dit spoor. Sanders was een visionaire en buitengewoon bekwame spoorwegbestuurder die de belangrijkste weeffouten misschien had vermeden. Een paleiscoup bij de spoorwegmaatschappij verbitterde hem echter zo dat hij er voor zichzelf geen toekomst meer zag. De Haarlemmermeerlijnen, een van zijn grote dromen, bleken een tragisch keerpunt in zijn leven.
Sanders, geboren in 1847 in Amsterdam, was van huis uit architect. Hij had een succesvol bureau dat de gemeente Amsterdam verschillende keren inschakelde bij stedenbouwkundige projecten. Sanders’ hart lag echter bij het spoor, bij de tram om precies te zijn. Hij bemoeide zich meer en meer met de aanleg van verschillende lijnen. Toen hij in 1885 de jonge H.P. Berlage aannam, liet hij het ontwerpen van gebouwen al snel aan hem over en stortte hij zich vol overgave op zijn grote liefde.

Begin jaren ’90 besloot hij een lijnennet in Haarlemmermeer aan te leggen rond nieuw elektrisch lokaalspoor tussen Amsterdam en Haarlem. Hij zocht eerst samenwerking met de Hollandsche IJzeren Spoorweg Maatschappij (HIJSM), maar die zag er uiteindelijk van af. De HIJSM was doodsbang dat het haar goudmijn, de buitengewoon winstgevende lijn tussen Amsterdam en Haarlem, zou ondermijnen. En dus klopte Theodorus Sanders bij anderen aan. De Staatsspoorwegen (SS) toonden interesse en met hun steun vroeg hij in 1897 een concessie aan voor zijn elektrische lijn van Amsterdam naar Haarlem met een paar zijlijnen in Haarlemmermeer. De vergunning kwam in 1898 af en Sanders richtte zijn Hollandsche Electrische Spoorweg-Maatschappij op.

De deelname van de Staatsspoorwegen liet bij de HIJSM alle alarmbellen af gaan. De HESM moest onschadelijk worden gemaakt. Via een stroman kocht ze in het grootste geheim alle nog niet geplaatste aandelen van de HESM en nam zo de boel over. Sanders stapte verontwaardigd op. De HIJSM vroeg hem nog wel om aan te blijven, maar hij was woest over de machtsgreep. Hij luchtte zijn hart in brochures en artikelen en spande een geding aan om de verkoop van de spoorwegmaatschappij ongedaan te maken. Hij verloor de zaak kansloos.

Sanders bleef als een verbitterd man achter. Hij overleed in 1927 op 79-jarige leeftijd in Lyme Grove in Engeland.

Lees de originele pagina in alphen.cc: alphencc05 20101004

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s