Alphen.cc 01: De aantrekkingskracht van een hopeloos spoor

Op 31 december 1935 sloot het grootste deel van de Haarlemmermeerlijnen. Vijfenzeventig jaar later trekt deze trein nog altijd zijn spoor door het landschap. Alphen.cc ging op zoek naar de tastbare herinneringen aan dit boemeltje in de Rijn- en Veenstreek.  Aflevering 1.

De Haarlemmermeerlijnen werden in het begin van de twintigste eeuw met gejuich ontvangen. Toen de allereerste trein op 2 augustus 1912 van Haarlem via Hoofddorp en Aalsmeer naar Leiden reed, vierden de inwoners van sommige plaatsen dagenlang feest. Eindelijk was er een einde gekomen aan hun isolement. De bewoners van afgelegen dorpen, met hun vaak onbegaanbare wegen, konden nu moeiteloos naar de grote steden reizen en daar vandaan naar de rest van de wereld. Boeren, die zich tot voor kort moesten behelpen met plaatselijke markten en veilingen, konden hun spullen het hele land door sturen. Goederen, die eerst dagen, soms weken onderweg waren, waren nu met een enkele treinrit binnen handbereik.

Het moderne leven was begonnen!

Zo op het eerste gezicht ging het de Haarlemmermeerlijnen voor de wind. Een paar jaar na de eerste treinrit breidde het net zich uit naar Amsterdam, naar Uithoorn, naar Nieuwersluis in Utrecht en ook naar Alphen aan den Rijn. In 1918 werd de laatste zijtak geopend, een spoor tussen Nieuwveen en Ter Aar.
Die reeks uitbreidingen waren echter geen tekenen van het succes van de Haarlemmermeerlijnen, maar eerder symptomen van de naderende mislukking. Het spoornet was vanaf het begin af aan zo geplaagd door tegenslagen en vertragingen, dat de initiatiefnemer, de Hollandsche Electrische Spoorweg-Maatschappij, in arremoede had besloten de lijnen niet in één keer aan te leggen, maar in delen. Dan kon ze er tenminste nog een beetje de vaart in houden.
Toen het net klaar was, raakte het eigenlijk al onmiddellijk in problemen. Dat kwam voor een deel door het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog – waar de spoorwegmaatschappij natuurlijk weinig aan kon doen – die leidde tot een enorme stijging van de materiaal- en brandstofkosten. Maar voor het overgrote deel had de HESM de moeilijkheden geheel aan zichzelf te wijten.

De begroting voor de aanleg klopte niet, waardoor kosten werkelijk de pan uit rezen. De spoorwegmaatschappij hoopte de lijn in 1906 nog voor exact 6,5 miljoen gulden aan te leggen. Twaalf jaar later bleek dat de hele onderneming 10 miljoen gulden had gekost. De exploitatie was eveneens op drijfzand gebaseerd. De kosten per kilometer verdubbelden, zonder dat daar extra inkomsten tegenover stonden. Want ondanks het enthousiasme uit de begindagen, viel het aantal reizigers uiteindelijk bitter tegen.

Een paar jaar na de opening van de laatste lijn zag de HESM zich gedwongen om in te grijpen. Ze sloot in 1922 enkele van de minst renderende halteplaatsen. Het kon het verval van de lijnen niet stoppen. Door de toenemende concurrentie van de bus en de economische crisis nam het aantal reizigers alleen maar verder af. Het verlies van de Haarlemmermeerlijnen liep tussen 1914 en 1934 op tot het voor die tijd astronomische bedrag van 8 miljoen gulden.

In 1935 gooide de spoorwegmaatschappij de handdoek in de ring en kondigde de sluiting aan van de lijnen tussen Haarlem en Hoofddorp, Leiden en Hoofddorp en ook Alphen en Uithoorn. Bewoners van verschillende plaatsen protesteerden fel en enkele gemeenten boden aan om mee te betalen aan de exploitatie van de lijnen. Dat plan verdween snel in de ijskast toen ze hoorden dat ze vele tonnen per jaar moesten bijdragen.

Op oudejaarsavond 1935 ging de helft van het net dicht – dat daarna nog steeds Haarlemmermeerlijnen bleef heten, ook al reed er geen enkele trein meer door die polder. (Het was trouwens vanaf het begin af aan een foute naam geweest, want zeker driekwart van de lijnen lag buiten Haarlemmermeer en het hart van het net was in Aalsmeer). Het overgebleven deel van de Haarlemmermeerlijnen bleef echter rode cijfers schrijven. Na een korte opleving in de oorlog kelderden de passagiersaantallen weer heel snel. In sommige buitengebieden reden de NS, die de boel had overgenomen, geregeld met lege of vrijwel lege treinen op en neer. In 1950 geloofden de NS het wel en schrapten ze het volledige reizigersvervoer.
Het goederenvervoer deed het daarna nog een aantal jaren redelijk, maar kwijnde toe ook langzaam weg. De ene na de andere lijn werd opgeheven tot er alleen nog maar het lijntje tussen Uithoorn en Nieuwersluis over was. In 1986 was het uiteindelijk ook met dit stukje spoor gedaan. Na bijna 75 jaar restte er voor de Haarlemmermeerlijnen alleen maar vergetelheid.
Of toch niet…?
De resten van de spoorlijn zijn op bijna overal nog terug te vinden. Een flink aantal van de oude stations en spoorhuizen hebben de afgelopen driekwart eeuw overleefd en zijn nu opvallende verschijningen in de dorpen. De belangstelling voor dit spoor laait bovendien steeds meer op. Tentoonstellingen over het spoor in Hoofddorp en Vinkeveen en enkele manifestaties op de oude treinbaan in Haarlemmermeer en De Ronde Venen trokken ongekende bezoekersaantallen. Steeds meer liefhebbers storten zich op de lijnen en verzamelen foto’s, verhalen, memorabilia en zelfs concrete overblijfselen van de sporen. Een aanzienlijk aantal van hen tonen hun vondsten, foto’s en wandelingen op geheel aan de Haarlemmermeerlijnen gewijde webpagina’s, in boekjes of op speciale fotosites. Sommigen zijn zo gegrepen over de lijnen dat ze er lezingen over geven, die elke keer verrassende aantallen luisteraars trekken.

Wat er zo intrigerend is aan die spoorlijnen, kunt u de komende weken op deze plaats zelf ervaren in de serie Sporen. Deze reeks loopt vooruit op het boek ‘Sporen II, een zoektocht langs de resten van de Haarlemmermeerlijnen’, dat op 12 november verschijnt. Dit boek, waarin onder meer de spoorlijn Uithoorn-Alphen wordt beschreven, is een vervolg op het in 2007 verschenen ‘ Sporen’. De verhalen, en heel veel meer, zijn ook te lezen op www.haarlemmermeerlijnen.nl

Lees de originele pagina in alphen.cc: alphencc01 20100902

Advertisements

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s