Het vrolijke allegaartje van stations langs de Haarlemmermeerlijnen

Wie ooit één HESM-station of -spoorhuis heeft gezien, herkent ze daarna allemaal. Hoe erg ze soms ook zijn verbouwd, ze veroorzaken onmiddellijk een ‘hé, kijk daar-gevoel’. En dat is heel opmerkelijk, want eigenlijk is dat Haarlemmermeerlijnen-spul maar een ratjetoe.

H. Romers schrijft in zijn standaardwerk ‘Spoorwegarchitectuur in Nederland, 1841-1938’ al dat de stations, ‘hoewel ze in uiterlijk sterk verschillen, met elkaar gemeen hebben, dat zij goed verzorgd zijn’. Kortom: een allegaartje, maar mooi gebouwd.

Toch zit er wel wat systeem in het aanbod van stations, al is dat nogal complex.
Spoorweghistoricus G.A. Russer onderscheidt maar liefst acht verschillende versies. Romers komt zelfs tot dertien. Daar moet wel bij worden aangetekend dat beide experts nogal streng zijn. Ze vinden iets al gauw een andere soort, terwijl verschillende typen soms als twee druppels water op elkaar lijken. Maar goed, daar zijn het ook kenners voor. Voor een rondwandelende leek lijkt het allemaal wat eenvoudiger. Met wat passen en meten zijn de stations in vier categorieën te stoppen: drie standaardversies en een soort buitencategorie: een verzameling van stations die werkelijk nergens anders bij horen.

Het eenvoudigste soort station langs de Haarlemmermeerlijnen (type III) is een wat groot uitgevallen woning. Het dak is aan de zijkanten afgeplat. Het heeft aan de voor- en achterzijde twee uitbouwtjes met een eigen puntdakje, waardoor het lijkt alsof er een tweede, even hoog, maar smaller gebouwtje dwars door het station is geschoven.

Naast de uitbouw wijkt de gevel aan één kant iets terug. Op deze plek zit – of zat, want in veel gevallen heeft dit onderdeel de tand des tijds niet overleefd – een luifel. Daaronder was de toegang tot een kleine wachtruimte. De rest van het huis diende als kantoor en woning voor de stationschef.

De HESM is met dit type redelijk consequent omgegaan. Er zijn hier en daar minieme verschillen, maar er is slechts één werkelijk afwijkend exemplaar: een in spiegelbeeld neergezet gebouw in de Legmeerpolder in Amstelveen.

Van dit eenvoudige stationnetje zijn er negen gebouwd. Het duikt nog altijd in respectabele aantallen op langs het verdwenen spoor. Het is onder meer terug te vinden aan de Aalsmeerderweg in Haarlemmermeer, de Rijksstraatweg in Haarlem, De Kwakel en Oosteinde bij Aalsmeer, Gouwsluis in Alphen en in Wilnis. De stationnetjes in Zevenhoven en Blokland (De Hoef) zijn gesloopt. Ook het gespiegelde gebouw in Legmeerpolder is tegen de vlakte gegaan.

Het grootste type HESM-station (type II) is het soort dat in Vijfhuizen, Vinkeveen en Hoofddorp is verrezen. Het is een hoog, tamelijk symmetrisch gebouw, een klassiek stationnetje eigenlijk. Het basismodel is het gebouw in Vijfhuizen. De HESM kopieerde het enkele jaren later in Vinkeveen, maar niet helemaal exact. De dakkapellen en de aan het station vastgeklonken goederenloods vertonen daar enkele kleine verschillen.

In Hoofddorp zette de spoorwegmaatschappij een uitgebreidere versie van station Vijfhuizen neer. De hoofdgebouwen zijn precies gelijk, maar ‘Hoofddorp’ kreeg een iets grotere goederenloods en een vrij prominente zijvleugel.

Deze drie stations vielen kennelijk in de smaak, want ze staan er alle drie nog. Aan het uiterlijk is, behalve een pleisterlaag her en der, weinig veranderd. De binnenzijde is vooral in Hoofddorp flink op de schop gegaan.

De volgende categorie stations (type I) is het soort station dat in Leimuiden, Nieuw-Vennep, Oude Wetering, Rijpwetering, Amstelveen en Aarlanderveen is neergezet. Het is een wat Eftelingachtig gebouw, met veel zwaar aangezette rollagen, uitspringende aanbouwtjes en enkele asymmetrische geplaatste ramen. Dat in Nieuwveen en Nieuwkoop is (c.q. was) in spiegelbeeld. De stations in Roelof Arendsveen en Uithoorn waren dezelfde als die in Leimuiden, maar hadden een extra aanbouw. Die in Mijdrecht was hetzelfde als in Uithoorn, maar dan weer gespiegeld.

De kaalslag onder dit type gebouwen is de afgelopen 75 jaar enorm geweest. Van de elf stations die destijds zijn neergezet, zijn er nog maar vijf overgebleven: Amstelveen, Aarlanderveen, Nieuwveen, Uithoorn en Mijdrecht.  Toevallig of niet: de gesloopte stations stonden alle langs de lijn Hoofddorp-Leiden.

En dan zijn er nog de buiten-categoriestations. Om te beginnen Ter Aar. Dit is eigenlijk het enige station dat qua uiterlijk, sfeer, bouwstijl en noem maar op, helemaal niet bij alle andere gebouwen past. Of dat door de grote fries in de voorgevel komt, of het tamelijk classicistische uiterlijk, is moeilijk te zeggen. De rest lijkt weinig op elkaar, maar dit lijkt helemáál nergens op. Hoewel het best een mooi gebouw is.

Station Aalsmeer lijkt ook niet op de rest, maar wie er ooit voor heeft gestaan ziet onmiddellijk: dit is van de Haarlemmermeerlijnen. Het door architect J.G. Wattjes ontworpen gebouw is weliswaar veel groter en uitbundiger dan bijvoorbeeld station Hoofddorp, het heeft een totaal ander soort dak en de schoorstenen zijn hoger dan bij welk station ook, maar toch: het heeft die typische HESM-uitstraling.
Hetzelfde geldt voor station Heerensingel in Leiden. Dat was een totaal asymmetrisch gebouw met veel dakkapellen, een opvallend balkon en enkele bijzondere uitbouwtjes. Het station, dat van de hand was van architect K.P.C. de Bazel, was dank zij zijn schattige torentje al van verre te zien.

Ook het kroonjuweel van de Hollandsche Electrische Spoorweg-Maatschappij, het Haarlemmermeerstation van H. van Emmerik in Amsterdam, laat zich moeilijk vergelijken met de veel kleinere standaardstations. Door zijn vorm, vooral door zijn afgeronde dak en talrijke dakkapellen, heeft het wel wat weg van station Heerensingel, zij het dat het veel symmetrischer is dan het Leidse gebouw.

De grote stations zijn allemaal bewaard gebleven, op één na: station Heerensingel. Een poging van de Engelsen in de Tweede Oorlog om het plat te gooien mislukte. Het Leidse gemeentebestuur was enkele decennia later veel succesvoller. Wat in de stad niet had misstaan als monument, moest wijken voor een betere verkeersafwikkeling rond de Herensingel.

Waar Romers geen aandacht aan besteed, zijn de wachterhuizen en de spoorwoningen. Ook dat is een vrolijk allegaartje. Maar daarover meer in een volgend stuk.

Advertenties

One thought on “Het vrolijke allegaartje van stations langs de Haarlemmermeerlijnen

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s