Een spoorwegmagnaat, geknakt in de knop

Foto: Instituut Nederlandse GeschiedenisDat zijn geesteskind uiteindelijk een van de meest verliesgevend spoorlijnen van Europa bleek, valt Theodorus Sanders nauwelijks kwalijk te nemen. De beste man was allang uit de spoorwegmaatschappij verdwenen toen die de lijnen aanlegde. Was hij wel gebleven, dan was het misschien zelfs anders gelopen met dit spoor. Sanders was een visionaire en buitengewoon bekwame spoorwegbestuurder die de belangrijkste weeffouten misschien had vermeden. Een paleiscoup bij de spoorwegmaatschappij verbitterde hem echter zo dat hij er voor zichzelf geen toekomst meer zag. De Haarlemmermeerlijnen, een van zijn grote dromen, bleek een tragisch keerpunt in zijn leven.

Sanders, geboren in 1847 in Amsterdam, was van huis uit architect. Hij had een succesvol bureau dat de gemeente Amsterdam verschillende keren inschakelde bij stedenbouwkundige projecten. Zijn hart lag echter bij het spoor, bij de tram om precies te zijn, schrijft A. J. Veenendaal in zijn artikel over Sanders in het Biografisch Woordenboek van Nederland. Hij bemoeide zich meer en meer met de aanleg van verschillende lijnen. Toen hij in 1885 de jonge H.P. Berlage aannam, liet hij het ontwerpen van gebouwen al snel aan hem over en stortte hij zich vol overgave op zijn grote liefde.

Sanders grootste wens was het opzetten van een eigen trammaatschappij. Hij pakte dat voortvarend aan. Begin jaren ’80 van de 19de eeuw diende hij een ambitieus plan in voor een net van stoomtrams in en rond Amsterdam. Het was kennelijk te groots van opzet, want er kwam maar weinig van de grond. Van het veelomvattende net bleef ten slotte alleen de lijn Amsterdam-Sloterdijk en een paardentramlijntje in Zandvoort over.

Sanders liet zich niet ontmoedigen, ging weer terug naar de tekentafel en besloot het iets eenvoudiger aan te pakken. Hij vroeg vergunning voor een stoomtramlijn tussen Amsterdam-Noord en Edam. Hij kreeg die concessie, bracht hem onder bij de Noord-Hollandsche Tramweg Mij. (NHTM) en zorgde er voor dat de lijn binnen vijf jaar draaide. In 1888, 41 jaar oud, was Theodorus Sanders tramwegmagnaat.

Het was nog maar het begin. Toen de tramlijn Amsterdam-Noord-Edam klaar was, richtte hij zijn aandacht op andere sporen. Hij was nog wel betrokken bij de NHTM, maar had als gedelegeerd commissaris meer een rol langs de zijlijn. Daar bracht hij snel verandering in toen de inkomsten van de nieuwe lijn bar tegenvielen – waar hoorden we dat later opnieuw? Sanders nam de directie van de tramlijn op zich en greep krachtig in. Hij sneed in de kosten en zorgde ervoor dat de tram aantrekkelijker werd door de service te verhogen en door een zijlijn aan te leggen van Purmerend naar Alkmaar. Binnen een paar jaar had hij de zaak recht getrokken.

Sanders groeide uit een van de grote deskundigen in de tramwereld die voortdurend mocht opdraven om spoormaatschappijen advies te geven over hun lijnen of om vastgelopen projecten weer aan de gang te krijgen. Eind jaren ’80 van de negentiende eeuw vroeg een groep Nederlandse investeerders bijvoorbeeld of hij kon helpen bij de aanleg van een bijzondere lijn: een smalspoor langs de Etna. De bouw van die lijn had enorme vertragingen opgelopen en de geldschieters waren bang dat ze langzamerhand naar hun centen konden fluiten. Ze vroegen Sanders om in te grijpen en de leiding van het project op zich te nemen. Dat deed hij. In 1890 reisde hij af naar Italië en twee jaar later reed het treintje rond de Etna.

Een eigen spoorlijn rond Amsterdam liet hem echter niet los. Volgens Russer speelde hij al in 1889 met het plan om een nieuw spoornet onder de hoofdstad aan te leggen. A. J. Veenendaal meent dat het plan pas vier jaar later het licht zag. Hoe dan ook, Sanders wilde een lijnennet in Haarlemmermeer rond een nieuw aan te leggen elektrisch lokaalspoor tussen Amsterdam en Haarlem.

Hij probeerde eerst samen te werken met de Hollandsche Spoorweg Maatschappij (HSM), maar die zag dat uiteindelijk niet zo zitten. De HSM was doodsbang dat concurrenten zouden meegraven in haar goudmijn, de buitengewoon winstgevende lijn tussen Amsterdam en Haarlem. En dus zocht Theodorus Sanders hulp bij anderen. Hij vond die bij de Staatsspoorwegen (SS). Met hun steun vroeg hij in 1897 een concessie aan voor zijn elektrische lijn van Amsterdam naar Haarlem met een paar zijlijnen in Haarlemmermeer. De vergunning kwam in 1898 af en Sanders richtte zijn Hollandsche Electrische Spoorweg-Maatschappij op. Hijzelf, hoofdingenieur W. Verwey van de SS en R. Kolle van de Allgemeine Elektrizitäts Gesellschaft (beter bekend als AEG) vormden de raad van bestuur. Een mooi stel bij elkaar. De aanwezigheid van Kolle maakt duidelijk dat het Sanders ernst was met zijn geëlektrificeerd spoor. En de aanwezigheid van Verwey liet zien dat de HESM machtige partners had – en hielp het plan ironisch genoeg uiteindelijk om zeep.

De betrekkingen tussen de particuliere spoorwegmaatschappijen HSM en SS waren in die tijd, op zijn zachtst gezegd, gespannen. Dat SS-man Verwey bij de HESM aan het roer stond, liet bij de HSM alle alarmbellen rinkelen. Toen ook nog bleek dat de HESM een aansluiting wilde maken van haar lijn Amsterdam-Haarlem naar de SS-lijn  Amsterdam-Utrecht, was bij de HSM de beer los. Via die aansluiting konden treinen van de Staatsspoorwegen station Haarlem binnenkomen. En dat wilde ze ten koste van alles vermijden. De HESM moest onschadelijk worden gemaakt.

Jan Rijpkema beschrijft in zijn scriptie hoe dat in zijn werk ging. Een van de belangrijke mannen van de HSM, A.K.P.F.R. van Hasselt, kocht in juli 1901 alle nog niet geplaatste aandelen van de HESM op bij het bankiershuis Labouchere Oyens & Co). Rijpkema vermoedt dat de bankiers gretig toehapten omdat ze bang waren anders met de aandelen te blijven zitten.

Van Hasselt ging in het grootste geniep te werk. De HESM wist van niets, maar ook de bestuursorganen van de HSM liet hij er volledig buiten. Pas op 12 augustus 1901 lichtte Oyens, lid van de Raad van Commissarissen van de HESM en werkzaam bij Labouchere Oyens & Co, de raad van commissarissen en de raad van beheer van de HESM officieel in.

De raad van commissarissen van de HSM werd eveneens op 12 augustus 1901 geïnformeerd. Daar meldde de voorzitter van de raad van administratie dat ‘geheel onverwacht door een zeer invloedrijk Amsterdamsch Koopman, die zijn naam niet wenscht genoemd te zien, werd voorgesteld om van de syndicaten van de aandelen van de Holl. Electrische Spoorweg Maatschappij voor 1,5 miljoen en de aandelen van de Zuid Hollandsche Spoorw. Mij voor 3 miljoen over te nemen voor de Holl. IJzeren Spoorw. Maatij.’ De voorzitter voegde er tevreden aan toe dat de beide ondernemingen die tussen Amsterdam en Haarlem, Amsterdam en Leiden en eventueel tussen Rotterdam en Scheveningen tot grote concurrenten hadden kunnen uitgroeien, nu onder beheer van de HSM zijn.

Bij de HESM waren de rapen gaar. SS-man Verweij nam ontslag. Ook Sanders zelf nam verontwaardigd ontslag. De HSM vroeg hem nog wel om aan te blijven, maar hij was woest over de machtsgreep binnen zijn spoorwegmaatschappij.
Hij luchtte zijn hart in brochures en artikelen en spande een geding aan tegen Labouchere Oyens om de verkoop van de spoorweg ongedaan te maken. De Amsterdamse rechtbank verklaarde zijn echter zaak in 1902 niet ontvankelijk. Een jaar later verloor hij ook het hoger beroep.

De coup rond zijn spoorwegmaatschappij maakte hem een verbitterd man. Sanders was een idealist die pas heel laat, veel te laat, besefte dat hij een pion was geweest in een machtspel tussen de grote spoorwegmaatschappijen. Het leek wel of de kwestie hem heeft geknakt. Hij trok zich terug uit al zijn functies. Zelfs zijn lidmaatschap van de Provinciale Staten van Noord-Holland, waar hij sinds 1898 deel uitmaakte, hing hij in de wilgen. Hij verhuisde naar Amersfoort, waar hij nog enkele jaren raadslid en wethouder van openbare werken was, maar ook daarin vond hij zijn draai niet meer. Hij verhuisde opnieuw, eerst naar Oegstgeest later met zijn zoon naar Lyme Grove in Engeland. Daar overleed hij in 1927 op 79-jarige leeftijd.

Advertisements

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s