Uit het duistere bestaan van de eerste Schiphollijn

De Haarlemmermeerlijnen hebben ooit een kwaadaardig neefje gehad, een duister spoortje waar de meeste mensen destijds niets mee te maken wilden hebben en dat na zijn gewelddadige einde werd leeggeroofd en opgestookt.
Na de inval op 10 mei 1940 bouwden de Duitse bezetters Schiphol om tot een Fliegerhorst. De nationale luchthaven, toen nog bij Oude Meer gelegen, werd een zwaar verdedigd vliegkamp vanwaar jagers, bommenwerpers en verkenningsvliegtuigen richting Engeland vertrokken. Om de munitie, brandstof, bouwmaterialen en camouflagespullen naar het vliegveld te vervoeren, legden de Duitsers een speciaal spoor aan. Dat werd in augustus 1941 in gebruik genomen.
Het spoor begon bij station Aalsmeerderweg, tussen Hoofddorp en Aalsmeer, boog ter hoogte van de Aalsmeerder Noordtocht af naar het noordoosten en slingerde vervolgens min of meer evenwijdig aan de Ringvaart naar Schiphol.
Op verkenningsfoto’s van de Royal Air Force is het lijntje duidelijk te zien, te midden van de akkers en de bomkraters – want de Geallieerden namen Fliegerhorst Schiphol en de oude Schiphollijn keer op keer hevig onder vuur. Maar wie het lijntje precies heeft aangelegd, hoe vaak het werd gebruikt en wie er op reden, is vrijwel volslagen duister.

Rijsenhouter Maarten Bloemendaal, als amateur-historicus hevig geïnteresseerd in het gebied rond de Fliegerhorst, slaagt er maar mondjesmaat in om feiten over dit stukje spoor boven water te krijgen. ,,De aannemers die het hebben aangelegd voor de Duitsers en de machinisten die er op reden – naar ik aanneem zaten daar Nederlanders bij – staan begrijpelijkerwijs niet te springen om over hun ervaringen te vertellen. Het is niet iets om trots op te zijn. Maar ook bij omwonenden is er nauwelijks iets over bekend. Ik sprak ooit met iemand die op een paar honderd meter van dat spoor heeft gewoond. Hij hoorde voor het eerst dat die trein er ooit was geweest. Zelf had hij hem nooit gezien.”
Hoe duister het ook allemaal is geweest, het beginpunt van de lijn is ruim zestig jaar later nog steeds te zien. Station Aalsmeerderweg was destijds het ‘kopstation’ van de lijn. Bloemendaal: ,,De munitie en de bouwmaterialen werden vanaf Aalsmeer over het nog in gebruik zijnde deel van de Haarlemmermeerlijnen vervoerd. Bij station Aalsmeerderweg werd vervolgens een wissel omgezet en reed de hele combinatie achteruit terug over de Schiphollijn, die het eerste stuk parallel lag aan de Haarlemmermeerlijnen.”
Het waren, zo blijkt ook uit ‘Sporen door de Haarlemmermeer’ van G.A. Russer en ‘Fliegerhorst Schiphol’ van Ab Jansen, lastige transporten. De treinen waren lang en moesten na een betrekkelijk korte aanloop over de steile en hoge Aalsmeerderbrug heen. Meestal werd er van tevoren naar de brugwachter gebeld of de boel veilig was. De brug was, zeker vanuit de lucht, al van verre zichtbaar. Als een trein vlak voor de Ringvaart moest stoppen omdat er het sein ‘onveilig’ was gegeven en op de hoge helling moest blijven hangen, lukte het niet meer om boven te komen. De hele zaak moest dan weer achteruit kachelen naar de Aalsmeerderweg om de klim opnieuw te proberen.

Met de transporten keerde ook het personenvervoer weer eventjes terug op dit deel van de Haarlemmermeerlijnen. Ze werden namelijk ook gebruikt om bewakingstroepen af en aan te voeren: de officieren in personenrijtuigen en de soldaten in goederenwagons. Om de sfeer er een beetje in te brengen werden de soldaten uitgezwaaid onder de klanken van een Militärkapelle, die vrolijke muziek uit de Heimat ten gehore bracht.
Een klein deel van de oude spoordijk is bij de Aalsmeerderweg nog terug te vinden. Naast de spoordijk van de Haarlemmermeerlijnen ligt ietsje lager een even brede strook grond, die het tracé van het spoor netjes blijft volgen. Bloemendaal schraapt op het dijkje met zijn schoen door een paar molshopen en pakt het grind dat zo tevoorschijn komt. ,,Mollen halen alles naar boven”, zegt hij, ,,en dit is duidelijk spoorgrind. Veel breder en grover dan normaal grind.”
Op de strook naast het spoordijkje bevatten de molshopen alleen maar zanderige klei. ,,Dat hier geen grind zit, verbaast me niets. De Duitsers hebben de Schiphollijn zonder al te veel poespas aangelegd. Vaak gebruikten ze niet eens een zandbed en werd hij gewoon in het land gelegd. Dat verklaart ook waarom er in het veld nauwelijks meer iets van dat spoor is te zien. De Haarlemmermeerlijnen zie je nog steeds liggen in het veld. Ook al is de spoordijk afgegraven en omgeploegd, er blijft altijd een kleine verkleuring in het land. Bij de Schiphollijn zie je dat nergens.”
Langs een naamloze zijstraat van de Boeingavenue en de Tupolevweg in Schiphol-Rijk is desondanks een stukje van de route te volgen. Al is dat vooral te danken aan het feit dat resten van de Aalsmeerder Noordtocht, waar de Schiphollijn destijds langs liep, hier nog als een stadssingeltje in ere worden gehouden. Verderop, richting Schiphol-Oost kan Bloemendaal slechts globaal aangeven waar de lijn ooit liep. De route is de afgelopen zestig jaar bebouwd met gigantische vliegtuigloodsen, waarvan de meeste weer zijn afgebroken en vervangen door weer andere gebouwen, die ondertussen in veel gevallen ook al weer zijn gesloopt en vervangen. De hallen mogen soms adembenemend groot zijn, in deze wervelende rand langs het moderne Schiphol wordt niets voor de eeuwigheid gebouwd. De oude Schiphollijn, als daar nog wat van over was, moet al decennia geleden zijn omgewoeld of onder decimeters dik beton zijn verdwenen.
Het eindpunt van de lijn is nog wel te betreden, ook al is ook hier niets meer van het spoor te zien. Op wat nu langparkeerterrein P57 is, eindigde het lijntje destijds en werd de munitie overgeslagen in speciale munitiebunkers. Het is een bijzondere plek, vooral ook omdat daar een uniek ongeluk plaats had: de tot dusver enige geregistreerde aanrijding tussen een trein en een vliegtuig. ,,Begin 1943 knalde een locomotief tegen een bommenwerper die net werd versleept”, legt Bloemendaal uit. ,,Hoewel de schade groot was, vielen er geen slachtoffers. Maar voor de jongens van die trein liep het later bijna nog verkeerd af. De Duitsers vermoedden dat het een sabotagedaad was. Het treinpersoneel werd voor de krijgsraad gesleept en zou zeker zijn gefusilleerd als de NS niet hadden aangetoond dat het ongeluk door versleten remmen was veroorzaakt.”

Dat jaar, 1943, was ook het laatste jaar dat Fliegerhorst Schiphol in gebruik was. In december bombardeerden de Geallieerden het zo hevig, dat de Duitsers het vliegveld niet meer hebben gerepareerd. ,,Ze beseften dat ze de luchtoorlog in het Westen hadden verloren en verplaatsen het materieel naar andere gebieden, waar ze zich meer gingen richten op het onderscheppen van bombardementsvluchten.”
Daarmee was ook het lot van het Schiphollijntje bezegeld. Weliswaar was het nog een groot deel van 1944 in gebruik, maar vooral om materialen af te voeren. Nadat in september 1944 de Algemene Spoorwegstaking uitbrak, haalden de Duitsers snel de laatste paar goederenwagons weg, waarna ze de restanten van de start- en landingsbanen grondig opbliezen. In de hongerwinter van 1944-1945 ruimde de bevolking van Haarlemmermeer en verre omstreken ook het Schiphollijntje voor een groot deel op. Sommigen reden met paard- en wagens het land in, om de bielzen weg te slepen. ,,Die werden opgestookt in de kachel, hoewel het niet erg fijn haardhout was”, zegt Bloemendaal. ,,Bielzen waren gekookt in creosootolie, waardoor het veel te heet brandde. Het kon je soms je kachel kosten. Bovendien zat het hout vaak vol met zand. Kostte het ook nog eens je zaag.”

Advertenties

One thought on “Uit het duistere bestaan van de eerste Schiphollijn

  1. Hallo Wim,

    Zou er een luchtfoto van de Royal Airforce op deze site geplaatst kunnen worden? Dat lijkt me mooi om te zien!

    Groeten van Maarten vanuit Noorwegen

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s