Het wonderbaarlijke verleden van een nietige zijlijn

Een van de opmerkelijkste stukken in de Haarlemmermeerlijnen was niet meer dan een meter of honderd lang. Het was een nietig zijspoor in Hoofddorp, dat maar een paar jaar in gebruik is geweest en waarop weinig meer werd vervoerd dan vaten met ingemaakte groenten. Dat klinkt allemaal weinig heroïsch, maar het verhaal erachter is fascinerend.
Volgens een bestekkaart van het Hoofddorpse emplacement uit 1916 takte het lijntje van het hoofdspoor af even voorbij wat nu de Legmeerstraat is. Het tracé – als dat ministukje spoor zo mag worden genoemd – liep naar het westen en eindigde even verder bij de conservenfabriek Blad en Van de Vijver. Het klinkt nog steeds niet heroïsch, maar het was een fabriek met mysterieuze kanten en met een heftige geschiedenis.
Historicus Jos van Andel heeft eind jaren ’80, voor zijn rubriek ‘De Meer van Weleer’ in Haarlems Dagblad, onderzoek gedaan naar het bedrijf. Hij werd daar aanvankelijk een beetje wanhopig van. Het bedrijf was nergens ingeschreven. Zelfs bij de Kamer van Koophandel was er geen spoor van te vinden. In het Gemeentearchief van Haarlemmermeer trof hij slechts bouwvergunningen aan van een blokje arbeiderswoningen en een villa voor de directeur. De fabriek zelf was en is op papier totaal onvindbaar. Van het enorme complex, dat zich uitstrekte tussen Geniedijk, Nieuwerkerkertocht en de spoorlijn, is geen enkele bouwaanvraag, geen enkele bestektekening en niet één gemeentelijk stuk bewaard gebleven.

Wat het doel was van de fabriek, is wél duidelijk. Engeland had Duitsland tijdens de Eerste Wereldoorlog onderworpen aan een volledige blokkade. Hierdoor, en door hun gebrekkige distributiesysteem, ontstond er bij de oosterburen gebrek aan van alles. In het neutrale Nederland waren mensen bereid de Duitsers van voedsel te voorzien; tegen aanzienlijke betaling, dat wel.
Vooral conserven bleken gewild. Ene C. Blad uit Rotterdam zag de gouden plek om dergelijke spullen te fabriceren: Hoofddorp. De tuinbouw groeide  enorm in de omgeving en sinds vier jaar liep er een spoorlijn langs, waarover hij zijn producten snel naar Duitsland kon vervoeren. In 1916 richtte hij pal achter het emplacement Hoofddorp een fabriek op waar groente en kool werden ingemaakt, een bedrijf dat in de volksmond als snel de naam de Koolfabriek’ kreeg.
Wie deze Blad was, is niet bekend. Over zijn latere compagnon, de Rijnsburger Dirk van de Vijver, zijn iets meer gegevens bewaard gebleven. Waarschijnlijk is hij bij de fabriek terechtgekomen door toedoen van zijn vader, Cornelis van de Vijver. Die had al een conservenfabriek en zocht voor zijn toen 21-jarige zoon een nieuwe vestiging. De samenwerking met Blad heeft niet lang geduurd. Al gauw stond Dirk van de Vijver er alleen voor.
Hij bracht het er niet slecht van af. De fabriek breidde razendsnel uit en bood werk aan enkele honderden vrouwen en zelfs vele tientallen kinderen. Er moeten scheppen geld zijn verdiend. Daarbij werd het volgens de Hoofddorpse historicus Wouter Slob soms niet zo nauw genomen met de productiemethoden. De fabrikanten hadden al snel door dat de Duitsers desnoods wilden betalen voor ingemaakte koolstronken en koolbladeren, afval dat normaal gesproken op het land achterbleef. Volgens De Meerbode is er zelfs kroos uit de sloten geschept en als ‘groente’ ingemaakt.

De enige foto van de fabriek, voor zo ver bekend, stamt uit 1918 en laat het complex in zijn volle glorie zien. Meer dan 25.000 vaten liggen op het immense terrein klaar om verscheept te worden. Het is ook meteen een beeld van de naderende ondergang van de fabriek.
Na de capitulatie van Duitsland stortte de markt volledig in. Van de Vijver moest voor zijn tienduizenden vaten met ingemaakte groente op zoek naar andere afzetmarkten. Hij kwam in contact met Russen die de conserven wilden ruilen voor bont. Dirk laadde in 1919 zijn vaten en die uit de fabriek van zijn vader in twee schepen en voer naar de Sovjet-Unie in wording. Het zat hem echter, om het voorzichtig te zeggen, niet mee. Eén schip liep bij Terschelling op een mijn en ging met Dirk en zijn conserven naar de bodem van de zee. Het tweede schip verging later, eveneens met de complete lading, in een vliegende storm.
Zo veel tegenslag kon de fabriek niet verwerken. De zaak ging failliet. Een jaar later probeerde een enkeling met geld van de suikerfabriek CSM – die het terrein wel wilde hebben om per spoor bieten te kunnen vervoeren – het bedrijf opnieuw te laten draaien. Maar de zaak ging al snel opnieuw, en nu definitief, plat.
Het fabriekscomplex heeft vervolgens tot 1930 staan verpauperen. De Hoofddorpsche Courant meldt in juli van dat jaar dat ‘de oude koolfabriek, die allang is stopgezet en waarvan een gedeelte door de storm is vernield, thans geheel is afgebroken. [..] De destijds voor het vervoer gemaakte en op de Haarlemmermeerse spoorlijnen aangesloten wegverbinding is ook gedeeltelijk opgeruimd.’
Zo verdween de eerste zijtak van dit spoor in Haarlemmermeer. De tweede kwam in een volgende wereldoorlog, en had opnieuw iets van doen met oorlogvoerende Duitsers: het spoor naar Fliegerhorst Schiphol. Maar daarover later meer.
Van het lijntje naar Blad en Van de Vijver is ruim driekwart eeuw later weinig meer terug te vinden. Op de plek waar het ooit afboog van de hoofdspoorlijn, wat nu de Burgemeester Pabstlaan is, schiet een smal tegelpad de bosjes in. Het leidt naar, ja, naar wat eigenlijk? Een vage kinderspeelplek, met moestuin en botenopslag en openlucht-motorwerkplaats. Daarachter, achter hoog opgeschoten struiken, is nog iets te zien van het oude fabrieksterrein. De plek waar ooit de tienduizenden vaten lagen, doet nu dienst als pony- en geitenweitje.
Het enige restant van het fabriekscomplex is de directeurswoning met kantooraanbouw, een opmerkelijke villa op het hoekje van de Pabstlaan met de Kruisweg. Volgens Henk Stolp, een van de twee bewoners van het indrukwekkende, maar aanzienlijk vervallen gebouw, liggen er nog wel twee betonplaten op het land die mogelijk ooit deel hebben uitgemaakt van de fabriek. ,,Maar waar ze voor dienden, weet ik niet. Ik ben nooit gaan graven. Wie weet wat er onder ligt.”

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s