Tijdens de feestelijke opening van de Haarlemmermeerlijnen, op 2 augustus 1912, versierde de Snijbloemen Exporteurs Vereeniging uit Aalsmeer vijf rijtuigen met rode geraniums, lila lathyrus, scabiosa en rode en witte rozen. Dat deden ze niet voor niets natuurlijk. De tuinders in een wijde omtrek om Haarlemmermeer verwachtten door de komst van de trein gouden tijden. Hun handel, die tot dan toe over soms gebrekkige wegen of per schuit vervoerd moest worden naar de stations in Haarlem, Leiden of Alphen, raasde nu met 30 kilometer per uur direct naar de grote steden en daar vandaan naar het buitenland. De bloementelers in Haarlemmermeer en Aalsmeer zagen de markten voor hun bederfelijke waar opeens enorm uitbreiden.
Ook de tuinderverenigingen in Roelofarendsveen waren buitengewoon blij met de trein. In het jaar voor de opening van het spoor exporteerden ze voor 1700 ton aan peulvruchten naar Duitsland en voor 6000 ton aan komkommers en augurken. Dat kon straks allemaal zo het spoor op.
De tuinders namen ook zelf via de trein goederen af. De kolen voor hun kassen werden in de winter bijvoorbeeld per spoor aangevoerd, zeker als het scheepvaartverkeer door strenge vorst eruit lag.
Om een goede aan- en afvoer van groenten en bloemen mogelijk te maken, waren in Aalsmeer en Roelofarendsveen speciale loswallen gemaakt. Tuinders konden daar met hun schuiten aanmeren en hun spullen direct in goederenwagons overladen. In Aalsmeer liep een van de sporen langs de zijkant van het station door, via een kade zo de Kleine Poel in. De rails zijn inmiddels verdwenen, maar de kade ligt er nog steeds. Een handig parkeerterrein is het nu voor de jachtclub die aan de kop van de kade is aangemeerd.
In Roelofarendsveen ligt de loskade er ook nog, al kost het een beetje moeite om hem in het straatbeeld te ontdekken. Het spoortje – in de volksmond de ‘spooroplos’ genaamd – liep destijds achter station Roelof-Arendsveen met een boog naar de vaart langs de Langeweg. Het station zelf is allang verdwenen. De rotonde die ervoor in de plaats is gekomen, biedt echter ook een aardig startpunt voor een ultrakorte ontdekkingstocht.
Het eerste stukje van de spooroplos loopt exact over wat tegenwoordig de Stationstraat heet via de Stationshof naar de Voorstraat. De bocht die het spoortje vervolgens naar het water maakte, is nu afgesloten en ingericht als parkeerplaats. De verhoging van het voormalige spoordijkje is echter nog wel te zien.

Het laadspoor was zo’n succes, dat de Kamer van Koophandel, de gemeente Alkemade en tuinders- en middenstandsverenigingen in 1935 wanhopige pogingen deden om de Haarlemmermeerlijnen open te houden. Liefst het hele spoor, en als dat niet kon, dan in elk geval het deel tussen Roelofarendsveen en Leiden. Als het personenvervoer zou verdwijnen, zou dat vervelend en ongemakkelijk zijn. Het verdwijnen van het goederenvervoer betekende volgens hen een regelrechte ramp.
De Kamer van Koophandel werd in stelling gebracht, die overigens nog wel berekende dat het goederenvervoer het alleen niet zou redden. Personenvervoer was nodig om de zaak nog een beetje rendabel te maken. Zo lang er bussen reden, was van enige winstgevendheid van het spoor sowieso geen sprake. De gemeente Alkemade, de R.K. tuindervereniging St. Benedictus en de R.K. middenstandsvereniging St. Maarten vonden het allemaal best. Dan moest de bus maar verdwijnen, schreven ze in juli 1935. Alles beter dan de teloorgang van het goederenvervoer.
Hun pleidooien haalden niets uit. Enkele dagen daarvoor had de directie van de NS met een hartverscheurend kil briefje een verzoek om een gesprek over de opheffing van de Haarlemmermeerlijnen resoluut van de hand gewezen. De opheffing van de lijnen was door de minister goedgekeurd, schreef de NS-directie. ‘Wij wenschen daar niet op terug te komen. Eene bespreking kan in deze omstandigheden o.i. thans geen nut hebben’. Daar konden de telers het mee doen. Vijf maanden later werd de hele lijn tussen Hoofddorp en Leiden gestaakt, personenvervoer én goederenvervoer.
Hun collega’s elders hadden meer geluk. Het lijntje tussen Hoofddorp en Aalsmeerderweg bleef voor het goederenvervoer open tot 1943, terwijl dat op een ander deel van die lijn, tussen Aalsmeer en station Aalsmeerderweg tot 1953 bleef rijden. Dat dit laatste lijntje gestaakt werd, had trouwens weinig met de opbrengst van het goederenvervoer te maken, maar meer met de staat van de brug naar Aalsmeer. Die bleek bij een inspectie zo slecht, dat ze met onmiddellijke ingang buiten bedrijf werd gesteld.
Op andere delen van de Haarlemmermeerlijnen, tussen Amstelveen en Amsterdam bijvoorbeeld, maar ook tussen Amstelveen en Uithoorn en het al eerder genoemde spoortje tussen Leiden-Herensingel en Leiden Centraal ging het goederenvervoer zelfs tot 1972 door. Recordhouder is het kleine lijntje Uithoorn-Nieuwersluis, dat pas op 30 mei 1986 dichtging.

Station Rijpwetering – of Rijp-Wetering zoals de HESM met haar voorliefde voor tussenstreepjes op de gevel liet zetten – was een mooi gebouw. Het had stijlvolle, hoge ramen, een fraai afgewerkte gevel en grappige, springerige uitbouwtjes. Ook de HESM was kennelijk wel tevreden over het ontwerp, want exacte kopieën verrezen in Nieuw-Vennep, Oude Wetering, Leimuiden en Roelofarendsveen. Toch rustte er geen zegen op dit stationstype. Vrijwel allemaal zijn ze betrekkelijk snel na de opheffing van de lijnen verdwenen.
In Rijpwetering gebeurde dat op een tamelijk gewelddadige wijze, kan overbuurman Henk Castelijn zich nog herinneren. Het gebouw werd in een paar stappen met springstof opgeblazen. ,,Ik was een jochie van vier, vijf jaar. Het moet dus 67, 68 jaar geleden zijn, maar ik weet het nog goed. Bij ons op het erf lagen van die grote brokken steen, door de ontploffing tientallen meters weggeslingerd.”
Het spoorhuis dat bij het station stond, heeft het iets langer volgehouden. Inmiddels is het ook verdwenen, legt zoon Leon Castelijn uit. ,,Het is een jaar of vijftien geleden gesloopt om plaats te maken voor een nieuw huis. Het was ook niet veel meer, toen.”
Ondanks alles zijn er ook in Rijpwetering nog tastbare herinneringen aan het spoor te vinden. Leon Castelijn vist ze met enige regelmaat uit de sloot tussen de provinciale weg en zijn boerderij annex Groene Hart Landwinkel. ,,Als we de sloot uitbaggeren, komen er vaak grote briketten steenkool naar boven. Soms tien, twintig centimeter groot. Kennelijk verloren bij het bijvullen. We vinden ze steeds minder, maar er zullen er ongetwijfeld nog wel een paar liggen.”

Even verderop is de route van de Haarlemmermeerlijnen, die tussen Oude Wetering en Leiden zo goed bewaard is gebleven onder de provinciale weg N445, eventjes niet meer met de auto te volgen. Het spoor leeft er nog wel voort, maar wie het wil narijden moet de Thalys pakken. Het ligt namelijk over een lengte van een kleine kilometer – tussen de ‘Zoutkeet’ bij Rijpwetering en de voormalig Halteplaats ‘Fransche Brug’ bij Roelofarendsveen – precies onder de spoordijk van de HSL.
Dat maakt dit stukje Zuid-Holland op zichzelf wel tot een bijzondere plek. Het is het enige deel van het Haarlemmermeerlijnen-tracé dat nog in gebruik is voor een reguliere treindienst, al zijn de kale rails waar de stoomtrein destijds over reed niet te vergelijken met het hightech-spoor van de HSL. De huidige reizigers zullen trouwens goed moeten opletten, willen ze het stukje spoor zien. Waar de oude stoomlocomotief vroeger minutenlang moest trekken en sleuren om zijn wagons de helling naar de hoge spoordijk bij Fransche Brug op te krijgen, raast de Thalys nu in een paar seconden voorbij.
Maar goed, de plek is uitstekend gemarkeerd. Daar waar de A4 zich voor de tweede keer tegen de HSL aanschurkt, even ten zuiden van de tunnel onder de Ringvaart… flits, dat was de Haa

De provincie Zuid-Holland greep na de opheffing van de Haarlemmermeerlijnen snel haar kans. Het tracé was, hoe men het ook wendde of keerde, een uitstekende verbinding tussen Haarlemmermeer en Leiden. Al in 1938/1939 maakten de rails plaats voor een gewoon wegdek.
Ruimte voor wandelaars en fietsers was er echter niet op de voormalige spoordijk, en geld om daar verandering in aan te brengen evenmin. De N445 is daarom een tamelijk kale bedoening. Er is een autoweg met twee rijbanen, en verder niets. Nou goed, er ligt nog een berm langs. Maar het is alleszins af te raden daarin te voet op zoek te gaan naar resten van het spoor.
De berm is steil, vaak glibberig en soms belachelijk smal. Het drukke verkeer op de N445 scheurt bovendien akelig dichtbij langs. Verder kan het hoge gras verraderlijk vochtig zijn. Een beetje ochtenddauw of een klein miezerbuitje en een wandelaar is al na twee stappen tot over de knie doorweekt en kan, nog drie stappen verder, zijn schoenen waarschijnlijk voorgoed afschrijven.
De meest comfortabele manier om een speurtocht uit te voeren op deze provinciale weg is toch per auto. Niet uit een rijdende wagen, wel te verstaan – een chauffeur moet wel erg koelbloedig zijn wil hij met 80 kilometer per uur op deze van vrachtwagens vergeven weg rustig enkele details kunnen bestuderen – maar netjes aan de kant. De provincie heeft namelijk om de paar honderd meter parkeerplaatsen aangelegd, waar een automobilist even kan stilhouden.
Het loont op zichzelf de moeite om daar rond te kijken, want dit stukje provinciale weg loopt door een fantastisch landschap. De A4 zorgt in de verte weliswaar voor wat horizonvervuiling, maar voor de rest zien de polders eruit zoals Hollandse polders er al eeuwenlang uitgezien moeten hebben. Groen en weids, met talloze kleine houtwallen en zwermen watermolens. Enkele kerktorens prikken als punaises kleine dorpjes aan de horizon vast. In de oude spoorsloot bloeien prachtige waterplanten en de geluiden van de weidevogels laten zich zelfs door het passerende verkeer niet verdringen.
Daar in de berm van de Haarlemmermeerlijn wordt echter ook wel duidelijk waarom de lijn tussen Leiden en Hoofddorp ooit tot de meest verliesgevende van Europa behoorde. Rijpwetering mag de geboorteplaats zijn van Joop Zoetemelk, het was en het is een klein dorp. Net als alle andere dorpjes in de buurt. De lijn ging van niets langs nergens.

Hoewel de spoordijk vrijwel onaangetast is, is er van de oude spoorbruggen niets meer terug te vinden. De typische bruggenhoofden, meters brede blokken, zijn allemaal vervangen door massieve verkeersbruggen. Misschien dat de bruggenhoofden er nog zijn, verzwolgen door vele tonnen beton, maar er is in elk geval niets van te zien.
Toch zijn ook in de verlaten polder nog altijd subtiele resten van het spoor terug te vinden. Tussen Leiden en Rijpwetering, ergens bij hectometerpaal 4,4, staat een stevig hek langs een toegangspaadje. De staanders van dat hek zijn gemaakt van, inderdaad, spoorbielzen. Ze zijn na 70 jaar in de regen hevig verweerd. De gaten voor de spoorspijkers en de inkeping voor de rails zijn echter nog duidelijk te zien.
Deze bielzen zijn niet de enige die behouden zijn gebleven. Ook op andere plekken, verderop langs de route en verder in het veld, blijken er een paar een nieuw bestaan als hek te hebben gevonden.
Het blijft ook maar voortleven, dat spoor.

Het begin van het lijntje, vanaf emplacement Herensingel gezien, is bijna 35 jaar na de sluiting nog altijd goed terug te vinden, hoewel de lijn vrijwel volledig onder moderne bebouwing is verdwenen. ‘t Spoortje staat er met grote letters op het buurthuis aan de Bernhardkade. En dit is inderdaad de plek waar de trein destijds langzaam afboog richting station Leiden HSM.
De eenvoudige, maar gevaarlijke spoorwegovergang op de Willem de Zwijgerlaan – er zijn hier bij aanrijdingen enkele dodelijke slachtoffers gevallen – is niet meer terug te vinden. Decennia lang lang er op die plek een fietstunnel, maar die is verdwenen toen de Willem de Zwijgerlaan in 2011 gedeeltelijk onder de grond is gestopt.
Op het stuk spoor daarachter is het verpleeghuis Overrhyn verrezen.
Voorbij dit tehuis, in het Noorderpark, is de oude spoorlijn een paar honderd meter lang goed te volgen. Weliswaar is de spoordijk er zelf niet meer, maar het tracé is desondanks goed gemarkeerd. De trein maakte ooit een bocht precies langs de kopse kant van de portiekflat aan de Albertina Agnesstraat en reed daarna met een flauwe slingerbeweging naar het noord-westen. De zuidelijkste van de twee wandelpaden in het Noorderpark volgt ongeveer de route van de trein.
Een klein stukje van de spoordijk duikt aan de rand van het park weer op, pal langs de nieuwe vestiging van het Stedelijk Gymnasium. Er ligt nu een fietspad op, richting Gooimeerlaan. Dat het spoor hier ook inderdaad heeft gelopen, en dat het pad geen gril is van een moderne stedenbouwer, is goed te zien aan het einde ervan. Precies in het verlengde van het fietspad, op een paar honderd meter afstand, ligt een betonnen brug. Het is het oude spoorbruggetje over de Slaagh- of Stinksloot, dat nu op het oog tamelijk nutteloos zijn dagen slijt aan de rand van een paardenweitje.

Destijds, nadat het spoor de sloot was gepasseerd, maakte de lijn een korte halve draai om vervolgens aan te sluiten op de spoordijk naar het ‘grote’ station Leiden. In die halve cirkel werd later, terwijl het goederenspoor nog reed, een rioolwaterzuivering aangelegd. Na de volledige opheffing van het lijntje en na de bouw van de Merenwijk is die zuivering fors uitgebreid. Van de halve cirkel is noch op kaarten, noch op recente luchtfoto’s iets terug te vinden.
Toch zijn er nog wel een paar restjes, zij het erg goed verstopt. Achter het spoorbruggetje over de Slaaghsloot ligt zo’n onverwacht overblijfsel. Vanuit de verte lijkt de brug slechts te eindigen in ondoordringbaar, compleet verwilderd groen. Maar na een tochtje langs de rand van het bedrijventerrein Flevoweg, blijkt dat wel mee te vallen.
Vlakbij de waterzuivering duiken tussen de struiken opeens de vage contouren van het spoorbruggetje op. Midden in die groene woestenij ligt een tamelijk gave spoordijk, enkele tientallen meters lang goed begaanbaar. Het doet kennelijk dienst als een toegangsroute tot het weitje. Een stevig hek, midden op de brug, voorkomt dat de paarden op het bedrijventerrein verderop een ommetje kunnen maken.
Het laatste stukje van de lijn is ook nog steeds aan te wijzen. Het is tamelijk vaag, maar het is er nog wel. Op de Broekweg gaat de weg ter hoogte van de waterzuivering vrij steil omhoog. Dit is de helling die de trein destijds moest nemen om aan te sluiten op de hoofdlijn naar station Leiden.
De precieze plek van samenkomst – enkele tientallen meters ten noorden van de Slaaghsloot – is niet meer te vinden. Die ligt diep in de spoordijk nadat het tracé van de lijn Leiden-Haarlem fors is uitgebreid. Het stukje spoor dáárvoor is nog wel te zien: een brede strook grond die de sloot langs het hoofdspoor opeens afdamt.
Bij zien zal het trouwens ook blijven, want een allerlaatste stap op dit allerlaatste stukje Haarlemmermeerlijn blijkt niet mogelijk. Een meters hoog hek maakt de wandeling onmogelijk, die vanwege de enorme bramenstruiken op het stukje grond toch al niet echt aangenaam zou zijn geweest.

Veel oplettendheid is er niet voor nodig om te zien dat er in het buurtje tussen de Kooilaan en het Noorderkwartier in Leiden iets bijzonders aan de hand is. De rode jaren ’70-huizen wijken nogal af van de laat-negentiende/vroeg twintigste-eeuwse woningen van het Noorderkwartier. De bebouwing strekt zich bovendien uit over een smalle strook grond van enkele honderden meters lang en slechts enkele tientallen meters breed. Dit buurtje is er duidelijk heel veel later tussen gepropt.
Wat daarvoor op die strook grond werd uitgevoerd, is ook vrij eenvoudig te achterhalen. Een blik op enkele straatnaamborden is eigenlijk genoeg. Bielsenstraat heet het hier en Bufferkade en Seinpaalstraat. En laten we de Spoorlaan niet vergeten. Tastbare aanwijzingen zijn er ook, al beperken die zich tot een trapje vervaardigd uit bielzen en enkele in een gevel gemetselde tegels met geglazuurde kindertekeningen van stoomtreinen.
Hoe dan ook: welkom op het voormalige emplacement van Leiden-Herensingel.

Dit station en alles wat er omheen stond, getuigde ooit van de grote ambities van de Hollandsche Electrische Spoorweg Maatschappij. Kosten noch moeite werden gespaard door de HESM. Ze bouwde bijvoorbeeld bij de Zijlpoort een nieuwe, beweegbare brug. De vaste brug – die er nota bene nog maar net tien jaar lag – blokkeerde het scheepvaartverkeer naar de loswal bij het station.
Het rangeerterrein was groot. Het was voorzien van een forse goederenloods en deed wat omvang en voorzieningen betrof niet heel veel onder voor de grote knooppunten Hoofddorp en Aalsmeer. En het stationsgebouw was werkelijk een van de sieraden van de Haarlemmermeerlijnen. Het was een van de drie grote stations die langs de lijnen verschenen en had wat uiterlijk betreft wel iets weg van het – iets grotere – Haarlemmermeerstation in Amsterdam. Het door architect K.P.C. de Bazel ontworpen gebouw was ruim en fraai en van alle in die tijd gewenste gemakken voorzien.
Desondanks, ondanks alle investeringen, was het personenvervoer uiteindelijk om te huilen.
In de topjaren vertrokken er uit Leiden zo’n 40.000 reizigers per jaar, waarmee het al een van de stillere stations was. In Uithoorn bijvoorbeeld stapten er toen al 50 procent meer reizigers op de trein en in Amsterdam zeker zes keer zo veel. In het dramatische laatste jaar 1935, toen het personenvervoer op een groot deel van de lijnen werd opgeheven, namen in Leiden Herensingel slechts 4800 mensen per jaar de trein – gemiddeld iets meer dan 13 per dag – terwijl Aalsmeer toen nog zeker 60.000 reizigers per jaar telde.
De Haarlemmermeerlijnen waren voor de Leidenaars kennelijk geen aantrekkelijk vervoermiddel. Als ze naar een van de buurtdorpen wilden, waren de bussen – die in de jaren ’30 sterk opkwamen – veel voor de hand liggender. Die reden vaker op een veel uitgebreider net. En steden als Haarlem en Amsterdam konden Leidenaars makkelijker met het hoofdspoor bereiken dan met het door de polder slingerende boemeltje. Alleen naar Hoofddorp en Nieuw-Vennep was het een aantrekkelijke verbinding, maar die dorpen stelden in die tijd nauwelijks iets voor.
Na de opheffing van het personenvervoer bleef het emplacement Herensingel in gebruik voor de overslag van goederen. Het station was echter overbodig geworden.

Als het aan de Engelsen had gelegen, was het gebouw negen jaar later, in december 1944, uit zijn lijden verlost. De Duitsers gebruikten het emplacement om V2-raketten te lossen, die vanaf station Leiden per spoor waren aangevoerd. In een poging om dit gevaar uit te schakelen probeerden Engelsen zowel station Leiden als station Herensingel plat te gooien. De aanvallen mislukten volkomen. Bij station Leiden troffen de vliegers vooral de Stationsbuurt en de bommen voor station Herensingel kwamen in de Sophiastraat terecht. Volgens overlevering zagen de vliegers de toren van de St. Josephkerk aan voor het karakteristieke torentje dat boven station Herensingel stond.
Het stationnetje hield zich vervolgens nog twintig jaar lang redelijk overeind. Het kreeg andere bewoners en andere gebruikers. Onder meer nam de ‘elektro-apparatenfabriek’ Helaf er zijn intrek in. Maar het noodlot bleek geduldig. Toen de fabriek in 1965 verhuisde naar de Noord-Oostpolder, besloot de gemeente het gebouw te slopen. Station Herensingel stond volgens Leiden namelijk lelijk in de weg. Als het was opgeruimd, kon het verkeer langs de Herensingel en de Kooilaan beter doorstromen.
Het zou nog vijf jaar duren voordat Leiden zijn besluit uitvoerde. Station Herensingel was toen al hevig vervallen. Waar bij station Aalsmeer een burgemeester een paar jaar later persoonlijk de slopers tegenhield, werden ze in Leiden geen strobreed in de weg gelegd. Tamelijk droog beschrijft het Leidsch Dagblad op 12 maart 1970 hoe het torentje van het gebouw met touwen omvergetrokken wordt. ‘Krakend kwam het naar beneden, waarna het als een raket met de punt naar beneden landde’, meldde de verslaggever.
Op de plek van wat nu hoogstwaarschijnlijk een rijksmonument zou zijn geweest, werd in 1970 tijdelijk een parkeerplaats aangelegd. Twee jaar later sloot ook het emplacement en was de weg vrij voor het kleine buurtje.

Nu, weer zo’n 35 jaar later, is de Herensingel hevig veranderd en tegelijkertijd opvallend hetzelfde. De grond op het wegdek is vervangen door asfalt en telt aanzienlijk minder kuilen. De huizen langs de singel kijken nu niet meer uit op een hek, maar op een rijtje niet onaardige woonboten. Waar de loswal lag en de hijskraan stond, is nu een tegelpad met een hoop groen erlangs. Kortom, de aftands ogende spullen zijn weg. Maar wie langs de Herensingel wandelt, blijft de grauwe sfeer van toen ervaren.
Vlak voor het einde van het tegelpad, als de zoektocht naar tastbare overblijfselen tamelijk zinloos begint te lijken, duikt er opeens iets op uit het uitbundig groeiende groen: een stootblok. Het is een roestig ding, vervaardigd uit aan elkaar geschroefde spoorstaven met een grote biels er op gemonteerd. Onder het stootblok liggen twee, zo mogelijk nóg roestigere rails in het klinkerpad. Ze lopen beide aan de voor- en achterkant van de buffer een paar meter door, hoewel een van de twee al vrij snel verdwijnt in een nogal uit zijn krachten gegroeide heester.

Voor iemand die naar restanten van de Haarlemmermeerlijnen speurt, is de neiging om de spoorstaven eventjes aan te raken nauwelijks te onderdrukken. Maar dan onmiddellijk slaat de twijfel toe. Is dit wel origineel spul? Heeft de gemeente, om de boel een beetje historisch op te fleuren, niet achteraf wat ijzerwerk uit een Belgische kolenmijn laten aanrukken? Staan we hier niet een of ander Limburgs smalspoor te koesteren?
De inscripties op de rails in het stootblok zien er bemoedigend uit. Op een van de staven is het jaartal 1898 te zien, op een ander zelfs 1897. De rails zijn dus in elk geval van voor 1912, het jaar dat de lijnen werden aangelegd. Maar toch…
In het archief van het Leidsch Dagblad zit welgeteld één bericht over het stootblok: een artikeltje uit 1996 waarin wordt gemeld dat het tijdens een opknapbeurt van de Herensingel in een tuin is gevonden en dat het nu als aandenken aan het spoor bij de Zijlpoort is gezet. Later komt er nog een informatiebord bij waarop de historische betekenis van het spoor wordt uitgelegd, belooft de krant. Of het de originele spullen zijn, meldt het bericht niet en over de rails wordt al helemaal niets gezegd.
Hans Verlint, kenner van het Herensingelspoor, kan zich echter niet anders herinneren dan dat op deze plek altijd een stootblok heeft gestaan. ,,Dit is toch ook niet iets wat je in je tuin zet, toch?”, zegt hij later, terwijl hij met zijn hand op het loodzware ding slaat.
Of het stootblok uit zijn herinnering dít stootblok was, vervaardigd uit en staand op de authentieke rails, kan ook hij niet met zekerheid zeggen. ,,Ik neem bijna aan van wel. Het zijn oude spoorstaven, dat is wel duidelijk. Maar een garantie kan ik niet geven.”
Bert van den Ham, woordvoerder van de gemeente Leiden, kan die zekerheid na een kleine rondgang langs deskundigen wél verschaffen. ,,Het zijn de originele rails van de Haarlemmermeerspoorlijnen en het is het originele stootblok.”
Het feit dat ze een van de weinige overgebleven delen van het spoor in de regio tussen Haarlem, Haarlemmermeer en Leiden in ere houden, hangen ze echter niet aan de grote klok. Van den Ham weet namelijk niets van het tien jaar geleden toegezegde informatiebord. ,,Er zijn geen plannen om daar iets neer te zetten.”

De spoorwoning aan de Bennebroekerweg is een soort gestolde eenzaamheid. Hoewel het in het hart staat van een gemeente met 130.000 inwoners, is er op deze gure dag begin maart 2006 geen kip te zien rond het huis. Vandaag niet, bij voorgaande bezoeken niet. Nooit, eigenlijk.

Het verkeer raast voorbij. Aan de overkant van de Nieuwerkerkertocht rijden vrachtwagens af en aan naar de zandwinning bij de Toolenburgerplas. Maar aan Bennebroekerweg 665 stopt niemand. Zelfs het handgeschilderde nummerbord straalt verlatenheid uit. Het hangt, nog slechts bevestigd aan één spijker, half op z’n kop waardoor er 599 lijkt te staan.

Het huis ziet er slecht uit. De gevel, ooit witgeschilderd, is grauw en verweerd. Overal in het pleisterwerk zijn diepe barsten te zien. Het aanbouwtje naast het huis is verzakt en scheurt langzaam los van de gevel. De asbest golfplaten op het dak zijn overwoekerd door mos. Een schotelantenne aan de muur is verroest. De dakgoot is zo vermolmd dat het lijkt of hij elk moment naar beneden kan komen.

Achter het huis is het beeld zo mogelijk nog treuriger. Een grote houten schuur is verzakt, waardoor de planken nu schots en scheef op elkaar zitten. Door de kapotte ramen zijn binnen een paar grauw uitgeslagen tuinstoelen te zien. Verder ligt er niets in de enorme schuur. Een eindje verderop staan oude kassen, waar het onkruid langzaam omhoog komt tussen verlepte planten. Bruine sprieten deinen zachtjes heen en weer in de wind die door het kapotte glas waait.

De boomgaard naast het huis ziet er wel verzorgd uit: tussen de bomen is het gras keurig gemaaid en is er nauwelijks onkruid te zien. Maar die boomgaard, blijkt later, wordt onderhouden door de buren enkele honderden meters verderop.

Het spoorhuis zelf is net als de omgeving compleet verlaten. In de woonkamer is slechts één schilderij te zien, een berglandschap dat op z’n kant tegen de muur staat. Kennelijk op het laatste moment toch niet de moeite waard gevonden om mee te nemen. In de voorkamer zijn twee Spartaans ogende keukenstoelen achtergelaten, een hanglamp en, in de vensterbank, een kamerplant die de moed al duidelijk heeft opgegeven.

Dat is niet zo heel vreemd, want de plant staat al sinds november 2005 droog. In die maand trok bewoner W.J. van der Geest voor het laatst de deur achter zich dicht. ,,We hebben het huis in 1996 verkocht aan woonmaatschappij De Vaart en zijn vrij snel daarna naar Wijdenes verhuisd”, laat hij vanuit het Westfriese plaatsje weten. ,,Mijn zoon wilde het tuindersbedrijf voortzetten en hier heeft hij de ruimte.”

Ook de kassen aan de Bennebroekerweg bleven nog in bedrijf, waarbij de oude spoorwoning als een soort tweede huis werd gebruikt. ,,Daar bleven we als we in Hoofddorp aan het werk waren. Naar Wijdenes heen en weer rijden vonden we toch te lastig.”

Van der Geest legt uit dat er sinds 1996 niets meer aan het huis is gebeurd. ,,Je weet dat je er vroeg of laat uitmoet, dus waarom zou je? Wat De Vaart er precies mee van plan is, weet ik niet, maar daar, in Toolenburg-Zuid, wordt straks een complete woonwijk uit de grond gestampt. Dus ja, veel kans geef ik het huis niet.”

Als het zou verdwijnen, zou het Van der Geest aan het hart gaan. ,,Ik heb er 38 jaar gewoond, en het was een best huis. Een beetje vochtig, dat wel, want er zit geen spouw in. Maar het was er prima wonen, ook al zaten we daar de meeste tijd moederziel alleen en hadden we er in het begin niets. Er was destijds geen gas, geen telefoon, en het water kwam uit een niet zo heel schone put. We moesten voor alles naar Hoofddorp, kilometers verder. Dat was op het laatst wel beter te doen, want Hoofddorp was aanzienlijk dichterbij gekomen. Hahaha.”

In juni 2006 is het huis gesloopt. Ruim vijf jaar later, in het najaar van 2011, dringt de vraag ‘waarom?’ zich op. De nieuwe wijk is nog in geen velden of wegen te bekennen. De Zuidtangent raast er inmiddels wel langs, maar op zo’n afstand dat bus en huis onmogelijk last van elkaar gehad zouden hebben. Bovendien, het was een spoorwoning. Ooit denderde de trein er vlak langs. Zo’n huis was wel wat gewend.

Helemaal verdwenen is de voormalige haltewoning nog niet. Haarlemmermeerlijnenverzamelaar Cock Willers heeft tijdens de sloop het kelderraam veilig weten te stellen. Het siert nu de schuur achter zijn huis in Bodegraven. De voetafdruk van de woning, om het zo maar te noemen, is er ook nog steeds. Op het plek waar het stond, is nu een grote krater. Als een laatste herinnering aan de spoorwoning, als bewijs dat dit niet zo maar een gat is, steekt uit de bodem een gele PVC-pijp omhoog.

Ondertussen is het er nog stiller en eenzamer geworden. De ligusterheg, die destijds niet verder dan de heup kwam, is nu een bijna vier meter hoog groen scherm geworden, dat het terrein van twee kanten afsluit. De boomgaard aan de zijkant en achterzijde doet de rest. Het is een plek waar niets en niemand meer komt. Populieren, waarvan de loten massaal uit de grond schieten, nemen het langzaam over.

Geef het nog eens vijf jaar en het is natuur. Natuur met een eenzame PVC -pijp.

TeVoet protesteert al een tijdje tegen de aanleg van een fietspad over de opgeheven spoorlijn tussen Wilnis en Demmeriksekade (Oukoop). De vereniging vindt dat het wandelplezier van velen wordt opgeofferd voor het zoveelste fietspad in de regio.  De vereniging zegt dat ze zich de afgelopen jaren heeft ingespannen om de oude spoordijk geschikt te maken als wandelroute. TeVoet heeft onder meer het ‘Indiana Jones-bruggetje’ bij Veldwetering aangelegd. De vereniging is ook een online petitie tegen de aanleg van het fietspad begonnen. De actiewandeling is mede gesteund door Wandeloverleg Utrecht, Wandeloverleg Noord-Holland, Wandeloverleg Zuid-Holland en de vereniging Nemo. De gemeente De Ronde Venen besluit dit voorjaar over de aanleg van het fietspad.

De spoorlijn zelf ligt er nog wel. En wie dat wil, kan het sinds 2011 van zeer nabij inspecteren. De recreatiestichting Mainport en Groen heeft bruggen geslagen over de spoorsloot en vervolgens wandelpaden aangelegd over de oude treinbaan. Waar wandelaars voor die tijd zich er alleen maar van een afstandje aan konden verlustigen, of ingewikkelde dingen moesten doen met polsstokken en zo, kunnen ze nu tamelijk moeiteloos de spoordijk op.
Het pad is zelfs met rolstoel, rollator of wandelwagen bereikbaar. Dan moeten de rollende bezoekers wel de juiste entree kiezen. Sommige bruggen zijn slechts toegankelijk via trappen die op Big Spotter’s Hill niet zouden misstaan. Tegenover een van de trappen – in de sloot aan de andere kant van de Geniedijk – ligt een soort trekpontje waarmee de bezoeker zich op eigen kracht richting Haarlemmermeerse bos kan bewegen. Het zal vast goed zijn uitgetest, maar het ziet er uit als een nogal dobberend ding. Kennelijk is dit deel van van de route bedoeld voor de wat avontuurlijker ingestelde wandelaars.

Het spoorpad zelf is prima begaanbaar, al is de bovenlaag wel wat scherp.  De neiging die veel spoorliefhebbers om tijdens hun wandelingen wat spoorgrind op te rapen – iets authentieks van de Haarlemmermeerlijnen, leuk voor thuis – kunnen ze hier maar beter onderdrukken. De bovenlaag ziet er op het eerste gezicht uit als grind, maar blijkt bij nadere beschouwing uit gemalen puin te bestaan. De stukjes pvc-pijp en de resten van badkamertegels maken dat wel duidelijk. Dat smeten ze honderd jaar geleden nog niet onder het spoor.
Het uitzicht is nog wat karig. De akkers van weleer – die of lekker strak waren omgeploegd of volstonden met gewassen in verschillende, interessante stadia van groei – hebben plaats gemaakt voor de parken Plesmanhoek en Buitenschot. Dat klinkt goed, maar voorlopig bestaan die uit niet meer dan een verzameling eenzame stammetjes. En waar op andere plekken in Haarlemmermeer het onkruid nog voor enige invulling in de nieuwe natuur zorgt, zijn de velden hier ongelooflijk kaal. Wandelaars zien elkaar al van honderden meters ver aankomen. Hun honden trouwens ook. Een enkele keer stuiven ze vanuit alle hoeken op elkaar af, om elkaar ergens in het midden in de haren te vliegen, ver buiten het bereik van hun wanhopig schreeuwende baasjes.

Bij de Drie Merenweg stopt het pad voor een enkel, bewaard gebleven bruggenhoofd. Het andere is verdwenen, met enkele tientallen meters spoordijk die erachter lag. De wandelaar moet de Geniedijk op, langs een ergerniswekkend punt. Vlak voor de brug over de Drie Merenweg – een blauw geverfde en met oranje tuien bespannen kruising tussen de Erasmusbrug en een van de Calatravabruggen – is een informatiebord neergezet. Daar krijgt de bezoeker met een heldere schets de kenmerken van de omgeving uitgelegd. Het is een overblijfsel uit het Floriadetijdperk en kennelijk ontworpen door mensen die slechts oog hadden voor natuur, waterstaat en oude krijgskunst.
De voorbijganger leest er van alles en nog wat over het juiste beheer van een polder, over nut, inrichting en militaire betekenis van de Geniedijk en een paar gezellige natuurdingetjes. Maar wat dat kleine dijkje precies heeft te betekenen, recht voor zijn neus, blijft de bezoeker volslagen duister. Waardoor die wellicht vertrekt met het idee dat hij een buitengewoon ingewikkeld staaltje waterbeheer heeft aanschouwd, met veel beton, dijkjes en ander poldergedoe, in plaats van een puntgaaf stukje Haarlemmermeerlijn.

Na de Drie Merenweg en na het gekleurde neefje van de Calatravabruggen blijft de spoordijk de Geniedijk trouw volgen. Het is er alleen iets minder mooi en iets minder ongerept dan het voorgaande stuk. Nabij Vijfhuizen is er te veel aan de dijk geknutseld en gerommeld. Er is bijvoorbeeld een voetgangers- en fietsbrug naar de nieuwe wijk Stellinghof dwars overheen gelegd. Geen lelijk bouwwerk die brug, maar hij onderbreekt het oude spoor wel. Rond deze plek lijkt er bovendien van alles te zijn afgegraven in het dijklichaam en er vervolgens weer te zijn opgegooid. Vormeloze, met gras overwoekerde hopen, schenden de strakke eenvoud van de dijk.
Het slot van het baanvak is wel weer mooi: de dubbele spoorwoning, het station en het brugwachterhuis van Vijfhuizen. De meeste zijn prachtig opgeknapt en vormen bijna een dorpje op zichzelf.